San to rzeka, która ukształtowała Sanok – i wielokrotnie go zalewała. Poznaj geografię, historię wylewów od 1913 do 2020 roku, ekologiczne skutki budowy zapór oraz to, co każdy mieszkaniec powinien wiedzieć przed sezonem deszczowym.
Sanok leży w dolinie górnego Sanu, rzeki potrafiącej być zarówno malowniczą atrakcją turystyczną, jak i realnym zagrożeniem dla mieszkańców. Historia pokazuje, że intensywne opady w tym regionie wielokrotnie prowadziły do wylewów, a zrozumienie geografii rzeki pomaga lepiej ocenić, kiedy warto zachować czujność. San to ekosystem głęboko naruszony przez człowieka, zapory, które chronią przed powodzią, jednocześnie unicestwiły gatunki ryb żyjące tu od tysięcy lat.
Najważniejsze:
- San ma długość blisko 458 km i jest prawobrzeżnym dopływem Wisły; Sanok leży w jego górnym biegu, tam gdzie rzeka opuszcza Bieszczady i zmienia kierunek na północny
- Rzeka kilkukrotnie wylewała w rejonie Sanoka i okolic; udokumentowane epizody obejmują między innymi lata 2010 i 2020
- W 2010 roku poziom Sanu w Sanoku przekroczył stan ostrzegawczy i osiągnął 322 cm przy granicy ostrzegawczej wynoszącej 280 cm; fala dotarła do drogi krajowej i podtopiła budynki mieszkalne
- Powódź w dorzeczu Sanu potrafi rozwinąć się błyskawicznie: w 2008 roku jeden z dopływów rzeki wzniósł się z poziomu 30 cm do 3 metrów w ciągu zaledwie kilku godzin
- Jezioro Solińskie i Jezioro Myczkowskie łagodzą fale powodziowe w górnym biegu, ale nie eliminują ryzyka dla Sanoka, bo zagrożenie może nadejść z dopływów poniżej zapory
- Budowa zapory we Włocławku na Wiśle doprowadziła do wymarcia wędrownych gatunków ryb w dorzeczu Sanu, w tym łososia atlantyckiego i węgorza europejskiego, nieodwracalna strata dla lokalnego ekosystemu
Skąd płynie San i dlaczego Sanok leży właśnie tu?
San rodzi się na Ukrainie, na zboczach Piniaszkowego w Bieszczadach Zachodnich, na pułapie nieco ponad 900 metrów nad poziomem morza, w sąsiedztwie miejscowości Sianki. Powszechnie znany obelisk graniczny oznaczony numerem 224, przy którym strona ukraińska umieściła w 1996 roku tablicę wskazującą to miejsce jako źródło rzeki, w rzeczywistości wskazuje jedynie ujście pierwszego lewego dopływu Sanu. Właściwe główne źródło rzeki leży wyżej, około 300 metrów na południowy zachód od obelisku, na śródleśnej polanie tuż przy granicy z Polską. Ten drobny geograficzny szczegół przypomina, że nawet dobrze znane rzeki kryją niespodzianki.
Przez pierwsze kilkadziesiąt kilometrów biegu San tworzy granicę między Polską a Ukrainą, odcinek graniczny liczy 54 km. W górnym biegu rzeka kieruje się ku północnemu zachodowi, przebijając się przez Bieszczady malowniczym przełomem między Otrytem a Tołstą. Właśnie tu spiętrzono wodę, tworząc dwa zbiorniki zaporowe: Jezioro Solińskie i Jezioro Myczkowskie. Pełnią one funkcję nie tylko turystyczną i energetyczną, ale też retencyjną, zbiornik soliński w czasie powodzi w 1980 roku przyjmował nawet 1500 m³ wody na sekundę, gdy przeciętny dopływ oscyluje wokół zaledwie 19 m³ na sekundę. Proporcja jest uderzająca: chwilowe natężenie przepływu powodziowego przekroczyło wówczas wartość normalną wielokrotnie.
W okolicach Sanoka rzeka zmienia kierunek i zaczyna podążać ku północy, przecinając Pogórze Środkowobeskidzkie i rozgraniczając Pogórze Przemyskie od Dynowskiego. Sanok znalazł się zatem w naturalnym węźle: tam, gdzie górska rzeka zwalnia, a dolina się rozszerza. To klasyczne miejsce pod osadnictwo, ale i klasyczne miejsce potencjalnych wylewów. Nie jest przypadkiem, że Celtowie osiedlili się w okolicach dzisiejszego Sanoka już w IV wieku p.n.e. i zostawili tu co najmniej kilkadziesiąt stanowisk archeologicznych.
San w liczbach, rzeka większa, niż się wydaje
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Długość całkowita | 457,76 km |
| Powierzchnia zlewni łącznie | 16 861 km² |
| Zlewnia w Polsce | 14 390 km² |
| Zlewnia na Ukrainie | 2 471 km² |
| Odcinek graniczny Polska–Ukraina | 54 km |
| Przybliżona wysokość źródła | ok. 925 m n.p.m. |
| Ujście | Wisła, na północny wschód od Sandomierza |
Zlewnia o powierzchni przekraczającej 16 tysięcy km² oznacza, że deszcz padający nawet daleko od Sanoka, na Płaskowyżu Tarnogradzkim czy Równinie Biłgorajskiej, ostatecznie trafia do tej samej rzeki. To kluczowy kontekst przy ocenie ryzyka powodziowego: nie wystarczy obserwować niebo nad miastem. Woda zebrана w odległych zakątkach zlewni dociera do Sanoka z pewnym opóźnieniem, ale nieuchronnie.
Historia wylewów, co mówią fakty?
Poniższe zestawienie udokumentowanych epizodów powodziowych pozwala dostrzec wyraźny wzorzec: wylew w rejonie Sanoka następuje zwykle po kilku dniach intensywnych opadów, a poziom wody potrafi wzrosnąć gwałtownie i zaskakująco szybko.
Rok 1913kilka następujących po sobie fal wylewów w sezonie letnim (lipiec i sierpień) zalało niżej położone dzielnice Przemyśla oraz elektrownię miejską, a także Jarosław i okoliczne wsie. Wieloetapowy charakter zdarzenia sugeruje, że opady nawracały w krótkich odstępach czasu.
Czytaj także: AccuWeather: firma, która chce zarabiać na pogodzie, którą rząd daje za darmo
Rok 1980powódź w ostatniej dekadzie lipca była określana jako najpotężniejsza. Zbiornik soliński przyjmował 1500 m³ wody na sekundę przy normatywnym dopływie wynoszącym niecałe 19 m³ na sekundę. Stosunek wartości szczytowej do średniej był bardzo wysoki.
Rok 2008powódź dotknęła w ciągu jednej doby dwanaście powiatów województwa podkarpackiego, gdzie przekroczone zostały stany alarmowe, a w kolejnych dziewięciu ogłoszono pogotowie. W ciągu kilku godzin po intensywnym opadzie (przekraczającym 80 mm w ciągu jednego dnia) jeden z dopływów Sanu, Stobnica, podniósł poziom wody z 30 cm do 3 metrów. Zniszczone zostały mosty i kilkadziesiąt kilometrów dróg, zalanych wiele miejscowości i gospodarstw.
Rok 2010po kilkudniowych opadach trwających od połowy do końca drugiej dekady maja poziom Sanu w Sanoku osiągnął 322 cm przy stanie ostrzegawczym wynoszącym 280 cm. Woda dotarła do drogi krajowej numer 28 w dzielnicy Olchowce i podtopiła piwnice oraz poziom parteru w kilku budynkach mieszkalnych. Dopływ Pielnica osiągnął 278 cm przy stanie ostrzegawczym 240 cm.
Rok 2020nadmierne opady ponownie spowodowały przekroczenie stanu alarmowego na Sanie; brzegi rzeki na terenie Sanoka i okolicznych miejscowości zostały zalane.
Cena ochrony przeciwpowodziowej, co zginęło w rzece bezpowrotnie?
Zapory na Solinie i Myczkowcach są często postrzegane wyłącznie jako dobrodziejstwo, tarcza przed niszczycielskimi wezbraniami. Rzadko mówi się o tym, co ta tarcza kosztowała przyrodę. W Sanie żyło lub żyło jeszcze w czasach historycznych 48 gatunków ryb i minogów. Budowa zapory we Włocławku na Wiśle pozbawiła dorzecze Sanu wędrownych gatunków dwuśrodowiskowych: troci wędrownej, łososia atlantyckiego, węgorza europejskiego, certy oraz minoga rzecznego, wszystkie te gatunki wymarły lokalnie, bo droga migracyjna między morzem a górną częścią rzeki została trwale przerwana. Zapory na Solinie i Myczkowcach dodatkowo zablokowały migrację ryb wewnątrz samego dorzecza, przyczyniając się do silnego spadku liczebności innych gatunków, takich jak świnka.
To przykład klasycznego kompromisu inżynieryjnego: retencja wodna ratuje domy i życie ludzkie, ale jednocześnie niszczy wielowiekowe szlaki migracyjne fauny. Odbudowa tych populacji, jeśli w ogóle możliwa, wymagałaby przepławek i dekad konsekwentnych działań ochronnych. Na razie San w górnym biegu jest rzeką hydrologicznie bezpieczniejszą, ale biologicznie zuboższą niż przed budową zapór.
Dlaczego zbiorniki solińskie nie eliminują ryzyka dla Sanoka?
Naturalne pytanie brzmi: skoro powyżej Sanoka istnieją dwa duże zbiorniki retencyjne, to czy nie chronią one miasta przed powodzią? Odpowiedź jest złożona. Jezioro Solińskie i Jezioro Myczkowskie przejmują część wody z górnego Sanu, jednak rzeka posiada liczne dopływy poniżej zapory, między innymi Osławę i Pielnicę, które podczas intensywnych opadów mogą samodzielnie generować niebezpieczne wezbrania. Powódź z 2010 roku, kiedy to właśnie poziom Pielnicy i Osławy znacząco wzrósł, ilustruje to zjawisko dobitnie. Retencja na górnym Sanie to jeden element układanki, nie całościowe rozwiązanie.
Pamiętać, że sama zlewnia Sanu zbiera wody z terenów leżących na wschód i zachód od rzeki, z Pogórza Dynowskiego, Płaskowyżu Kolbuszowskiego, Płaskowyżu Tarnogrodzkiego i Równiny Biłgorajskiej. Każdy z tych obszarów ma własne cieki, które podczas gwałtownych opadów mogą niemal jednocześnie przekazywać wodę do głównego koryta.
Perspektywa dla Sanoka, co dalej?
Powtarzalność epizodów powodziowych stawia pytanie o przyszłość. Czy to naturalna cykliczność charakterystyczna dla rzeki górskiej, czy narastający problem wymagający nowych odpowiedzi? Źródła historyczne nie rozstrzygają tej kwestii, ale sam fakt, że kolejne zdarzenia są dobrze udokumentowane, a mieszkańcy nadrzecznych dzielnic co kilka lat mierzą się z podtopieniami, skłania do refleksji. Możliwe kierunki adaptacji to między innymi rozbudowa naturalnej retencji w zlewni (odtwarzanie mokradeł, zalesianie), budowa polderów buforowych czy rygorystyczna polityka zagospodarowania przestrzennego ograniczająca zabudowę w strefach zalewowych. San był górską rzeką od zawsze, pytanie brzmi, czy potrafimy żyć z tą górską rzeką mądrzej niż dotychczas.
FAQ, co warto wiedzieć przed sezonem deszczowym
Jak szybko może podnieść się poziom wody w Sanie w rejonie Sanoka?
Dane historyczne wskazują, że wzrost może nastąpić w ciągu kilku godzin. W 2008 roku Stobnica, jeden z dopływów Sanu, wzniosła się z poziomu 30 cm do 3 metrów w czasie kilku godzin po intensywnym opadzie. W 2010 roku kilka dni opadów wystarczyło, by San w Sanoku przekroczył stan ostrzegawczy o ponad 40 cm. Czas reakcji bywa bardzo krótki.
Które części Sanoka są szczególnie narażone na podtopienia?
Na podstawie udokumentowanych przypadków wiadomo, że w 2010 roku woda dotarła do drogi krajowej numer 28 w dzielnicy Olchowce i podtopiła budynki mieszkalne. Nadbrzeża rzeki oraz okolice ujść dopływów są ogólnie najbardziej eksponowane. Dzielnice położone blisko koryta Sanu, Osławy i Pielnicy wymagają szczególnej czujności podczas wielodniowych opadów.
Czy stan ostrzegawczy i alarmowy dla Sanu w Sanoku są publicznie dostępne?
Tak. Poziomy referencyjne są publikowane przez służby monitoringu powodziowego, a bieżące pomiary udostępnia między innymi Starostwo Powiatowe w Sanoku. W 2010 roku Starostwo prowadziło monitoring w trybie godzinowym, co dawało mieszkańcom pewien margines czasu na reakcję. Dla Sanu w Sanoku stan ostrzegawczy wynosi 280 cm, przekroczenie tej wartości powinno być sygnałem do zwiększonej czujności.
Czy turyści wybierający się nad Jezioro Solińskie lub w Bieszczady powinni brać pod uwagę ryzyko powodziowe?
Zdecydowanie warto sprawdzać prognozy opadów przed wyjazdem. W 2008 roku powódź rozwinęła się w ciągu jednej doby, niszcząc mosty i drogi oraz odcinając niektóre miejscowości od jedynej drogi dojazdowej. Szlaki i drogi w okolicach górnego Sanu mogą stać się nieprzejezdne lub niebezpieczne bezpośrednio po intensywnych opadach. Zaleca się śledzenie komunikatów powodziowych i drogowych dla województwa podkarpackiego.
Co stało się z rybami w Sanie po budowie zapór?
Budowa kolejnych zapór, zarówno na Wiśle, jak i na samym Sanie, doprowadziła do lokalnego wymarcia szeregu gatunków wędrownych: troci wędrownej, łososia atlantyckiego, węgorza europejskiego, certy i minoga rzecznego. Zapory na Solinie i Myczkowcach uniemożliwiły też migrację ryb w obrębie górnego dorzecza, powodując silny spadek liczebności innych gatunków. To trwała, jak dotąd nieodwrócona, zmiana ekosystemu rzeki.
Fot. Silar / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
Komentarze (0)