Nowe badanie opublikowane w Science pokazuje, że szczyt różnorodności językowej ludzkości — tzw. złoty wiek — przypadł między 3000 a 1000 lat temu, a wymieranie języków zaczęło się na długo przed kolonializmem. Wbrew intuicji, w epoce kamienia było ich mniej niż w późniejszych tysiącleciach. Co ten model mówi o przyszłości języków zagrożonych i jak bardzo można mu ufać?
Na słynnym kamieniu z Rosetty, powstałym w 196 roku p.n.e., zapisano zaledwie trzy języki. Tymczasem w tamtym czasie na świecie mogło istnieć nawet 30 tysięcy różnych mów. Nowe badanie pokazuje, że szczyt różnorodności językowej ludzkości przypadł prawdopodobnie gdzieś w okolicach powstania kamienia z Rosetty, i że jej upadek zaczął się na długo przed kolonializmem. Co to oznacza dla języków, które dziś uznajemy za zagrożone?
Najważniejsze:
- Badacze z instytutu ICREA i Uniwersytetu Harvarda wykazali, że w epoce kamienia na świecie było mniej języków niż dziś, wbrew intuicji
- Szczyt różnorodności językowej, czyli tzw. złoty wiek, przypadał według modelu na pewien okres w przeszłości; wiele symulacji wskazuje na ponad 20 tysięcy języków w tamtym czasie
- Wymieranie języków rozpoczęło się na długo przed europejską kolonizacją, to jeden z kluczowych, nieoczywistych wniosków badania
- Dziś na świecie mówi się od 6000 do 7500 językami, a rocznie wymierają około cztery z nich; tendencja spadkowa nie wykazuje oznak odwrócenia
- Model obarczony jest ogromnym rozrzutem wyników, autorzy sami podkreślają, że precyzyjne liczby historyczne są trudne do ustalenia
Epoka kamienia nie była wieżą Babel, i to jest zaskoczenie
Wyobraźnia podpowiada prosty schemat: im dawniej, tym więcej języków. Skoro dziś wymierają one w tempie kilku rocznie, to 20 tysięcy lat temu, gdy ludzie żyli w małych, rozproszonych grupach łowiecko-zbierackich, powinny były istnieć dziesiątki tysięcy drobnych mów. To założenie okazuje się błędne.
Zespół badaczy pod kierunkiem Damiana Blasiego, powiązanego z katalońskim instytutem badawczym ICREA oraz Uniwersytetem Harvarda, opublikował w magazynie naukowym „Science” model pokazujący, że w paleolicie ludzie posługiwali się stosunkowo niewielką liczbą języków, w praktyce o kilka tysięcy mniej niż istnieje ich dziś. Paradoks polega na tym, że im mniejsza populacja, tym mniej języków: nie było jeszcze wystarczająco wielu odrębnych wspólnot, by wykształcić masę różnorodnych mów.
Dopiero rozwój rolnictwa i technologii napędził wzrost populacji, a ten z kolei, wzrost liczby języków. Więcej ludzi, więcej izolowanych społeczności, więcej odrębnych tradycji językowych. To właśnie ten mechanizm pchnął ludzkość ku szczytowi różnorodności.
Złoty wiek: kiedy był i dlaczego się skończył
Naukowcy nazwali punkt, w którym liczba języków osiągnęła historyczne maksimum, złotym wiekiem różnorodności językowej. Według ich modelu przypadał on w okresie, gdy powstawał kamień z Rosetty, czyli mniej więcej w okolicach przełomu er lub wcześniej. Wiele przebiegów symulacji dawało w tamtym okresie liczby przekraczające 20 tysięcy języków na świecie, choć rozrzut wyników jest ogromny i zależy od przyjętych wartości wyjściowych.
Co przerwało ten rozkwit? Ten sam proces, który go napędzał, wzrost złożoności społeczeństw. Równolegle z powiększaniem się populacji rosły też struktury polityczne: coraz większe organizmy państwowe i plemienne wchłaniały mniejszych sąsiadów, ujednolicając ich językowo, czy to drogą dobrowolnej asymilacji, czy przymusu. Efekt był zawsze ten sam: jeden język zyskiwał na znaczeniu, wiele mniejszych znikało. W pewnym momencie ta siła odśrodkowa przeważyła nad siłą tworzenia nowych mów i krzywa różnorodności językowej zaczęła opadać.
Można to porównać do ewolucji biologicznej: masowe wymieranie gatunków nie jest wyłącznie efektem katastrof zewnętrznych, często to dominujące gatunki wypierają słabszych konkurentów. Języki rządzą się podobną logiką. Łacina nie zabiła galskich mów mieczem, zabiła je prestiżem, administracją i handlem.
Jak mierzono to, czego nie widać: metodologia i jej granice
Skąd badacze wiedzą, ile języków istniało tysiące lat temu, skoro większość z nich nie pozostawiła żadnych śladów pisanych? To słuszne pytanie, i sami autorzy badania przyznają, że precyzja ich modelu jest ograniczona.
Czytaj także: Pięćdziesiąt tysięcy języków w starożytności? Co nowe badanie mówi o tym, czego już nie usłyszymy
Zespół Blasiego oparł się na dwóch typach danych. Po pierwsze, na badaniach etnograficznych współczesnych społeczności łowiecko-zbierackich, które pozwoliły ustalić, jak liczne są grupy posługujące się wspólnym językiem, średnio to około 800 osób. Po drugie, na rekonstrukcjach wielkości populacji ludzkiej sprzed 12 tysięcy lat opracowanych przez inne grupy badawcze, szacunki wahają się między 4,4 a 7 milionami ludzi.
Dzieląc liczbę języków przez liczbę ludzi, badacze uzyskali wskaźnik przeciętnej liczby użytkowników przypadających na jeden język. Przyjęli założenie, że wskaźnik ten mógł w historii tylko maleć, języki globalnie zyskiwały użytkowników, nigdy ich nie traciły w przeliczeniu na jeden język. To założenie jest rozsądne, ale niepewne.
Kluczowe odkrycie metodologiczne jest zaskakujące: konkretne wartości pośrednie tego wskaźnika w zasadzie nie zmieniają ostatecznego wniosku. Cokolwiek przyjmie się za punkt wyjścia, podążając za zrekonstruowaną krzywą populacji i kończąc na dzisiejszej liczbie języków i ludzi, krzywa różnorodności językowej zawsze musi przejść przez fazę szczytową. To matematyczna konieczność, nie empiryczny pomiar.
Oznacza to jednak także, że model powiela założenia zamiast je testować. Rozrzut wyników symulacji jest, jak przyznają sami autorzy, ogromny. Precyzyjne liczby z odległej przeszłości należy traktować jako orientacyjne rzędy wielkości, nie fakty.
Kolonializm nie zaczął wymierania, tylko je przyspieszył
Jeden z najbardziej nieoczywistych wniosków badania dotyczy chronologii językowego upadku. Popularne wyobrażenie jest takie, że to europejska ekspansja kolonialna, język angielski narzucany w Ameryce Północnej, hiszpański w Ameryce Łacińskiej, francuski w Afryce, zapoczątkowała masowe wymieranie lokalnych mów. Model Blasiego i współpracowników sugeruje, że trend spadkowy ruszył już mniej więcej w okolicach przełomu er, na wiele stuleci przed epoką odkryć geograficznych.
Kolonializm nie był więc przyczyną, lecz gwałtownym przyspieszeniem procesu, który toczył się już od dawna. Imperia starożytne, rzymskie, chińskie, perskie, robiły dokładnie to samo, co późniejsze mocarstwa kolonialne: wchłaniały mniejsze wspólnoty i narzucały im swój język jako narzędzie administracji, handlu i prestiżu.
Co to znaczy dla języków zagrożonych dziś
Autorzy badania są pesymistyczni co do przyszłości: trend spadkowy zapoczątkowany około przełomu er trwa nieprzerwanie, a jego koniec nie jest widoczny na horyzoncie. Liczba języków na świecie najprawdopodobniej będzie się kurczyć jeszcze przez kolejne dekady. Powrotu do złotego wieku nie widać.
Dla czytelnika w Polsce ta historia ma konkretny wymiar. Języki, którymi dziś mówimy, w tym polski, są produktem tego samego procesu homogenizacji, który przez tysiąclecia wygaszał mniejsze wspólnoty na rzecz większych. Łemkowie, Karaimi, użytkownicy śląskich gwar czy kaszubszczyzny, te wspólnoty językowe doświadczają dziś tego, co inne grupy doświadczały przez całe dzieje. Badanie nie wskazuje konkretnych danych o polskich gwarach ani dialektach, te liczby wymagałyby osobnych badań krajowych. Warto jednak pamiętać, że badanie nie podaje precyzyjnych danych dotyczących poszczególnych regionów Europy; skala niepewności modelu jest zbyt duża, by wyciągać takie szczegółowe wnioski.
| Okres | Szacowana liczba języków na świecie | Główna siła napędowa |
|---|---|---|
| Epoka kamienia (ok. 20 000 lat temu) | O kilka tysięcy mniej niż dziś | Mała, rozproszona populacja |
| Złoty wiek (szczyt różnorodności) | Historyczne maksimum; wiele symulacji: ponad 20 000 | Wzrost populacji, izolacja wspólnot |
| Czasy kamienia z Rosetty (ok. 196 r. p.n.e.) | Szacunkowo nawet 30 000 (blisko szczytu) | Szczyt przed dominacją wielkich imperiów |
| Dziś | Od 6000 do 7500 | Globalizacja, dominacja kilku wielkich języków |
Uwaga: rozrzut wyników modelu jest ogromny, liczby historyczne należy traktować jako orientacyjne, nie precyzyjne pomiary.
Najczęściej zadawane pytania
Czy ten model jest wiarygodny, skoro rozrzut wyników jest tak duży?
To zasadne zastrzeżenie, które sami autorzy badania podkreślają. Model nie rekonstruuje dokładnych liczb historycznych, pokazuje raczej nieuchronną strukturę krzywej: musi ona przejść przez maksimum w pewnym punkcie przeszłości, niezależnie od przyjętych wartości pośrednich. Konkretne liczby, jak 20 czy 30 tysięcy języków, to wyniki pojedynczych przebiegów symulacji, nie pewniki. Badanie wyznacza kierunek i przybliżony moment, nie precyzyjny stan historyczny.
Czy wymieranie języków można zatrzymać?
Badanie nie odpowiada wprost na to pytanie, to problem polityczny i społeczny, nie tylko językoznawczy. Model pokazuje jednak, że siły napędzające homogenizację językową, wzrost złożoności struktur politycznych, presja większych wspólnot na mniejsze, działają od tysiącleci i nie wykazują oznak odwrócenia. Zdaniem autorów powrotu do złotego wieku różnorodności nie widać na horyzoncie.
Dlaczego w epoce kamienia było mniej języków niż w złotym wieku, skoro grupy były tak izolowane?
Bo izolacja wymaga najpierw wystarczającej liczby ludzi, by mogły powstać liczne odrębne wspólnoty. W paleolicie populacja ludzka była bardzo mała, nie było jeszcze masy demograficznej potrzebnej do wykształcenia dziesiątek tysięcy odrębnych tradycji językowych. Dopiero rolnictwo i technologia napędziły wzrost populacji, a ten z kolei, różnorodność językową.
Czy to badanie jest powszechnie akceptowane przez językoznawców?
Źródło, na którym opiera się ten artykuł, nie przytacza głosów krytycznych ani dyskusji w środowisku naukowym. Modelowanie historycznej liczby języków to dziedzina obarczona ogromną niepewnością, brak danych empirycznych z odległej przeszłości sprawia, że każdy taki model opiera się na szeregu założeń, które można kwestionować.
Fot. Hans Hillewaert / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Komentarze (0)