Polskie słowo „lalka" kryje zaskakującą wieloznaczność: od skał wspinaczkowych w Jurze i osad na Warmii, po jedną z najczęściej adaptowanych polskich powieści. Rok 2026 przyniósł równocześnie nowy film i nowy serial na podstawie dzieła Bolesława Prusa, co czyni „Lalkę" wyjątkowym przypadkiem w historii polskich adaptacji klasyki.
Polskie słowo „lalka” kryje w sobie zaskakującą wieloznaczność: od figurki i lalki teatralnej, przez osady na Warmii i skały wspinaczkowe w Jurze, aż po jedną z najczęściej adaptowanych polskich powieści. Rok 2026 przyniósł równocześnie nowy film i nowy serial na podstawie dzieła Bolesława Prusa, co czyni „Lalkę” być może najintensywniej eksploatowaną polską klasyką ostatnich lat.
Najważniejsze:
- Powieść Bolesława Prusa doczekała się dotąd pięciu ekranizacji i inscenizacji: filmów z 1968 i 2026 roku, seriali z 1977 i 2026 roku oraz musicalu z 2010 roku
- Dwie produkcje naraz w 2026 roku to przypadek rzadki w historii polskich adaptacji klasyki literackiej
- „Lalka” to też osada leśna i półwysep w gminie Purda na Warmii oraz skały wspinaczkowe w Kroczycach i na Zamku Ogrodzieniec
- Singel Patrycji Markowskiej i nazwisko ukraińskiego hokeisty Witalija Lalki pokazują, że słowo funkcjonuje daleko poza kontekstem literackim
Jedno słowo, wiele tropów
Zanim ktokolwiek skojarzy „Lalkę” z lekturą szkolną, napotyka kilkanaście zupełnie różnych znaczeń. Najprostsze to figurka lub lalka teatralna, co bezpośrednio nawiązuje do tradycji lalkarstwa i scen takich jak Teatr Lalka. Na mapie Polski hasło to pojawia się dwukrotnie w województwie warmińsko-mazurskim, w gminie Purda: raz jako osada leśna, raz jako półwysep na Jeziorze Łańskim, będący dawną osadą o nazwie Ramuki Małe. To przykład, jak lokalne mikrotoponimia przechowuje ślady osadnictwa, które inaczej przepadłoby bez śladu.
Miłośnicy wspinaczki znajdą „Lalkę” w Kroczycach, gdzie skała na wzniesieniu Kołoczek nosi tę nazwę, oraz na Zamku Ogrodzieniec, gdzie identycznie ochrzczono kolejną drogę. Sąsiedztwo obu miejsc w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej sprawia, że wspinacz może odwiedzić obie „Lalki” podczas jednego wyjazdu.
Powieść wracająca co pokolenie
Najbardziej rozpoznawalne znaczenie pozostaje niezmiennie powieść Bolesława Prusa. Charakterystyczny rytm jej adaptacji, mniej więcej jedna duża realizacja na dekadę, wskazuje, że kolejne pokolenia twórców widzą w tej historii materiał wciąż aktualny. Zmieniające się realia społeczne i gospodarcze Polski sprawiają, że wątki klasowe, ambicja i niemożność miłości przez granice stanów nabierają za każdym razem nowego wydźwięku.
| Rok | Forma | Reżyser | Główna obsada |
|---|---|---|---|
| 1968 | Film fabularny | Wojciech Jerzy Has | Mariusz Dmochowski, Beata Tyszkiewicz, Tadeusz Fijewski |
| 1977 | Serial telewizyjny | Ryszard Ber | Jerzy Kamas, Małgorzata Braunek, Bronisław Pawlik |
| 2010 | Musical | Wojciech Kościelniak | — |
| 2026 | Film fabularny | Maciej Kawalski | Marcin Dorociński, Kamila Urzędowska, Marek Kondrat |
| 2026 | Serial telewizyjny | Paweł Maślona | Tomasz Schuchardt, Sandra Drzymalska |
Film Wojciecha Jerzego Hasa z 1968 roku i serial Ryszarda Bera z 1977 roku ukształtowały wyobraźnię kilku roczników uczniów i do dziś wyznaczają punkt odniesienia dla każdej nowej realizacji. Musical Wojciecha Kościelniaka z 2010 roku udowodnił, że fabułę można przenieść na scenę śpiewaną bez utraty dramaturgicznego ciężaru. Rok 2026 przyniósł zjawisko osobne: dwie duże produkcje naraz, film i serial, oparte na tym samym tekście, kierowane do różnych odbiorców i obsadzone zupełnie inaczej. W historii polskich adaptacji klasyki literackiej takie zbiegiem okoliczności należy do rzadkości.
Dwie wersje tego samego roku
Film Macieja Kawalskiego zebrał obsadę z Marcinem Dorocińskim, Kamilą Urzędowską i Markiem Kondratem. Serial Pawła Maślony postawił na Tomasza Schuchardta i Sandrę Drzymalską. Różnica w doborze aktorów nie jest przypadkowa: kino i telewizja rządzą się odmienną estetyką, inaczej rozkładają czas narracji i inaczej budują relację z widzem. Porównanie obu produkcji będzie dla krytyków naturalnym testem na to, która forma lepiej służy dziewiętnastowiecznej prozie w XXI wieku.
Lalka poza literaturą i filmem
Tytuł funkcjonuje też w muzyce popularnej: Patrycja Markowska wydała singel zatytułowany „Lalka”, całkowicie niezależny od kontekstu prusowskiego. Z kolei Witalij Lalka, ukraiński hokeista, nosi to słowo jako nazwisko, a nie metaforę ani tytuł. Obydwa przypadki pokazują, że „lalka” dawno wyrwała się poza jeden kontekst i żyje własnym życiem w kulturze, sporcie i codziennym języku.
Najczęściej zadawane pytania
Ile ekranizacji doczekała się powieść „Lalka” Bolesława Prusa?
Powstały film z 1968 roku w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa, serial z 1977 roku w reżyserii Ryszarda Bera, musical Wojciecha Kościelniaka z 2010 roku oraz film i serial z 2026 roku, odpowiednio w reżyserii Macieja Kawalskiego i Pawła Maślony. Łącznie pięć realizacji na przestrzeni niespełna sześciu dekad.
Kto gra w nowych produkcjach z 2026 roku?
W filmie Macieja Kawalskiego główne role grają Marcin Dorociński, Kamila Urzędowska i Marek Kondrat. W serialu Pawła Maślony obsadę tworzą Tomasz Schuchardt i Sandra Drzymalska.
Czy „Lalka” to wyłącznie tytuł powieści?
Nie. To również nazwa osady leśnej i półwyspu na Jeziorze Łańskim w gminie Purda na Warmii, skał wspinaczkowych w Kroczycach i na Zamku Ogrodzieniec, singla Patrycji Markowskiej oraz nazwisko ukraińskiego hokeisty Witalija Lalki.
Fot. Bolesław Prus / Wikimedia Commons (Public domain)
Komentarze (0)