22 października to dzień, w którym przez stulecia rzeczy stawały się oficjalne: bezimienna organizacja Piłsudskiego otrzymała nazwę POW, Piotr I ogłosił Cesarstwo Rosyjskie, Princeton zaczął działać jako college, a Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok, który wyprowadził setki tysięcy Polaków na ulice. Do tego narodziny polskiego kina w 1908 roku, zwycięstwo Widzewa nad Juventusem i jedyny na świecie pomnik Wikipedii w Słubicach.
Jeden dzień w roku: pierwszy skok spadochronowy w historii, narodziny polskiego kina, wyrok który wyprowadził na ulice tłumy i jedyny na świecie pomnik internetowej encyklopedii. 22 października rzadko bywa nudne.
Najważniejsze:
- 22 października to liturgiczne wspomnienie świętego Jana Pawła II w Kościele katolickim, papieża, którego pontyfikat na trwałe zmienił religijność i politykę Europy Środkowej.
- W 2020 roku orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wydane tego dnia wywołało protesty osób niezgadzających się z tym wyrokiem, w Warszawie, dziesiątkach innych miast i wśród Polonii za granicą.
- W Słubicach stoi jedyny na świecie pomnik Wikipedii, odsłonięty 22 października 2014 roku.
- Tego dnia w 1908 roku premierę miał pierwszy polski film fabularny, a dokładnie 91 lat później, „Pan Tadeusz” Andrzeja Wajdy. Polski film zaczął się i dojrzał tego samego dnia w roku.
- Międzynarodowy Dzień Świadomości Jąkania przypada właśnie 22 października.
Imieniny: kilkanaście imion, jedna niemal zapomniana tradycja
22 października swoje imieniny obchodzi kilkanaście osób, noszących m.in. imiona Alodia, Donat, Filip, Józefina, Kordian, Marek, Salomea i Sewer. We współczesnej Polsce tradycja obchodzenia imienin wyraźnie ustępuje miejsca urodzinom, więc ta lista interesuje nas dziś raczej jako przekrój historii chrześcijaństwa niż jako praktyczny kalendarz. Imię Kordian czy Abercjusz trafia się dziś niemal wyłącznie w XIX-wiecznych metrykach, każde z tych imion ma swojego patrona, często świętego z pierwszych wieków Kościoła, i właśnie ta warstwa historyczna sprawia, że kalendarz imieninowy nawarstwiał się przez stulecia.
W Kościele katolickim dzień ten jest przede wszystkim wspomnieniem świętego Jana Pawła II. Jego pontyfikat wykraczał daleko poza wymiar religijny: wpływ na rozpad bloku wschodniego, na tożsamość narodową Polaków i na dialog międzyreligijny jest przedmiotem badań historyków do dziś. Obchodzone są też wspomnienia świętego Donata, biskupa Fiesole, który zmarł około 875 roku, świętej Marii Salome, matki dwóch apostołów, oraz błogosławionego Tymoteusza Giaccardo z zakonu paulistów.
Polskie wojsko, polskie kino, polska prasa: wszystko sformalizowane 22 października
Jeśli szukać w tej dacie polskiego wątku przewodniego, jest nim zdolność do działania mimo przeciwności i nadawania rzeczom oficjalnego kształtu. W 1633 roku oddziały pod dowództwem hetmana polnego koronnego Stanisława Koniecpolskiego skutecznie odparły turecki szturm na Kamieniec Podolski w trakcie trzeciej wojny polsko-tureckiej. To obrona, nie natarcie, ale obrona która miała znaczenie. W 1914 roku działająca dotąd bez nazwy tajna organizacja niepodległościowa, powołana z inicjatywy Józefa Piłsudskiego, otrzymała oficjalną nazwę Polska Organizacja Wojskowa. Kilka lat później stała się zapleczem odradzającego się państwa.
Kultura zaczęła się tego dnia nie raz, lecz dwa razy i dzieli te początki przepaść 91 lat. W 1908 roku swą premierę miał pierwszy polski film fabularny, wyreżyserowany przez Georges’a Meyera, krótki, niemy, dziś dostępny jedynie jako dokument historyczny. Dokładnie 91 lat później, w roku 1999, na ekrany wszedł „Pan Tadeusz” Andrzeja Wajdy, monumentalna adaptacja narodowego eposu. Pomiędzy tymi dwiema datami zmieściło się całe polskie kino: od improwizowanej nowości technicznej do dojrzałego, rozpoznanego na świecie języka filmowego. To coś więcej niż zbieżność dat.
Prasa ma tu osobny rozdział. W 1945 roku ukazało się pierwsze wydanie jednego z powojennych dzienników regionalnych, a w 2003 roku ukazało się pierwsze wydanie ogólnopolskiego tabloidu „Fakt”. Oba tytuły dzieli niemal sześćdziesiąt lat i całkowicie różne epoki medialne, mimo to oba wystartowały tego samego dnia w roku.
Widzew kontra Juventus: wynik, który wciąż jest punktem odniesienia
W 1980 roku łódzki Widzew zmierzył się z Juventusem Turyn w pierwszej rundzie Pucharu UEFA i wygrał u siebie 3:1. Wynik robi wrażenie sam w sobie, ale kontekst robi je jeszcze bardziej: Juventus był wówczas jednym z czołowych klubów Europy, dysponującym budżetem i zapleczem niedostępnym dla żadnego polskiego klubu w realiach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zwycięstwo w takim zestawieniu do dziś figuruje jako jeden z największych wyników w historii polskiej piłki klubowej w europejskich pucharach. Czy jakiś polski klub powtórzył coś podobnego? Sporadycznie, co sprawia, że tamten mecz pozostaje punktem odniesienia, nie tylko przypisem do historii.
2020: orzeczenie, które wyszło poza salę sądową
22 października 2020 roku Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodną z Konstytucją RP przesłankę dopuszczającą przerwanie ciąży w przypadku ciężkiego i nieodwracalnego uszkodzenia płodu lub nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu. Reakcja była natychmiastowa i bezprecedensowa: protesty objęły Warszawę, dziesiątki miast w całej Polsce oraz polskie środowiska za granicą. Z perspektywy lat, które minęły od tamtego dnia, data 22 października 2020 funkcjonuje jako jeden z trwałych punktów odniesienia w debacie o prawach kobiet, roli sądu konstytucyjnego i granicach ingerencji prawa w decyzje osobiste, niezależnie od poglądu na sam wyrok.
Słubice: dlaczego akurat tam stanął pomnik Wikipedii?
W 2014 roku w Słubicach odsłonięto pierwszy na świecie pomnik Wikipedii. Wybór miejsca nie był przypadkowy: Słubice to miasto graniczne, przez dziesięciolecia rozdzielone Odrą od niemieckiego Frankfurtu nad Odrą, a dziś symbol otwartej Europy. Wikipedia jako projekt otwarty, wielojęzyczny i z definicji przekraczający granice, geograficzne, językowe, narodowe, pasuje do tego miejsca symbolicznie lepiej niż do jakiegokolwiek innego. Dla odwiedzających to punkt obowiązkowy z kategorii „jedyne takie na świecie”.
22 października na świecie: katastrofy, instytucje, przełomy
Patrząc na wydarzenia światowe z tej daty, widać wyraźny wzorzec: to dzień, w którym wielokrotnie powstawały instytucje trwające stulecia, ale też dzień katastrof, które zmieniały procedury bezpieczeństwa i układy sił między mocarstwami. Poniżej zestawienie wybranych wydarzeń z globalną skalą oddziaływania, z odpowiedzią na pytanie, dlaczego wciąż mają znaczenie.
| Rok | Wydarzenie | Dlaczego wciąż ważne? |
|---|---|---|
| 794 | Heiankyo (dziś Kioto) zostało stolicą Japonii | Pozostawało nią przez ponad tysiąc lat; do dziś jedno z najważniejszych miast kulturalnych Azji i wzorzec japońskiej architektury i estetyki |
| 1721 | Piotr I przyjął tytuł Imperatora Wszechrosji, a państwo carów zostało formalnie nazwane Cesarstwem Rosyjskim | Narodziny Rosji jako mocarstwa europejskiego, tytuł i ambicje, które kształtowały politykę kontynentu przez kolejne dwa stulecia |
| 1746 | Założono uczelnię, która dziś nosi nazwę Uniwersytet Princeton, początkowo jako College of New Jersey | Dziś jedna z uczelni Ligi Bluszczowej i stale w światowej czołówce rankingów akademickich; wychowała dziesiątki laureatów Nagrody Nobla |
| 1797 | Francuz André-Jacques Garnerin wykonał pierwszy odnotowany w historii skok ze spadochronem, z wysokości około 700 metrów | Początek całej tradycji skoków spadochronowych, od ratownictwa lotniczego po sport ekstremalny uprawiany dziś przez miliony ludzi |
| 1836 | Sam Houston objął urząd pierwszego prezydenta Republiki Teksasu | Teksas istniał jako niepodległe państwo przez niemal dekadę; jego odrębna tożsamość polityczna i kulturowa jest odczuwalna do dziś |
| 1883 | Otwarto Metropolitan Opera w Nowym Jorku | Do dziś jedna z największych i najbardziej prestiżowych scen operowych na świecie, wyznaczająca standardy dla całej branży |
| 1904 | Rosyjska eskadra pomyłkowo ostrzelała brytyjskie kutry rybackie na Morzu Północnym (incydent na Dogger Bank) | Niemal wywołał wojnę między Rosją a Wielką Brytanią; przyspieszył izolację Rosji i jej klęskę w wojnie z Japonią; dziś klasyczny przykład eskalacji przez błędną identyfikację |
Incydent na Dogger Bank zasługuje na osobną chwilę uwagi, bo jest podręcznikowym przykładem tego, jak błąd nawigacyjny jednej eskadry może zmienić układ sił między mocarstwami. Rosyjska flota płynęła na Daleki Wschód na wojnę z Japonią i w nocnej mgle wzięła brytyjskie kutry rybackie za atakujące torpedowce. Ostrzelała je. Wielka Brytania stanęła na krawędzi wypowiedzenia Rosji wojny. Do konfliktu nie doszło, ale izolacja dyplomatyczna Rosji pogłębiła się, co pośrednio przyczyniło się do jej klęski w wojnie rosyjsko-japońskiej. Problem błędnej identyfikacji w warunkach bojowych pozostaje aktualny, dziś, w epoce zautomatyzowanych systemów uzbrojenia, ryzyko pomyłki jest co najmniej równie wysokie.
Skok Garnerina z 1797 roku to z kolei moment, od którego zaczyna się cała historia lotnictwa spadochronowego. Wysokość około 700 metrów brzmi skromnie przy dzisiejszych skokach z samolotów czy rekordach stratosferycznych, ale w końcu XVIII wieku był to dosłowny skok w nieznane. Żaden człowiek przed nim nie próbował czegoś takiego i nikt nie wiedział, czy to przeżyje.
Cholera w Poznaniu: liczba, która potrzebuje skali
22 października 1866 roku wygasła w Poznaniu czteromiesięczna epidemia cholery, która pochłonęła 1344 ofiary śmiertelne. Bez kontekstu ta liczba niewiele mówi. Poznań liczył wówczas kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców, epidemia zabrała więc znaczący odsetek populacji w ciągu zaledwie czterech miesięcy. Dla porównania: cholera w XIX-wiecznej Europie uderzała falami w kolejne miasta, a śmiertelność na poziomie kilku procent lokalnej populacji w jednym sezonie była typowa dla dotkniętych ośrodków. Wygaśnięcie epidemii nie oznaczało zwycięstwa, oznaczało przerwę do następnej fali. Dopiero ustalenie, że cholera przenosi się przez skażoną wodę, pozwoliło na skuteczną walkę z chorobą, ale to odkrycie musiało jeszcze przebić się do praktyki sanitarnej.
Wzorzec w kalendarzu: 22 października jako dzień formalizacji
Patrząc na całość wydarzeń z tej daty, od 794 do 2020 roku, widać wyraźny wzorzec: to dzień, w którym rzeczy się oficjalnie nazywają i formalizują. Bezimienna organizacja Piłsudskiego dostaje nazwę. Piotr I przyjmuje tytuł Imperatora. Houston zostaje prezydentem. Trybunał wydaje wyrok. Princeton zaczyna działać jako college. Nawet pomnik Wikipedii to upamiętnienie czegoś, co istniało już wcześniej, akt nadania materialnej formy temu, co dotąd było tylko ideą i kodem.
To może być przypadek wynikający z dużej próby wydarzeń historycznych. To może być coś więcej, skłonność do zamykania spraw właśnie w tej części października, gdy rok wyraźnie zmierza ku końcowi i zostaje go już tylko siedemdziesiąt dni. Tak czy inaczej, wzorzec jest wyraźny.
Najczęściej zadawane pytania
Czy Jan Paweł II naprawdę zmienił politykę Europy?
Historycy są tu zgodni co do kierunku, choć spierają się o skalę. Jego pontyfikat obejmował lata, w których rozpadł się blok wschodni. Wsparcie dla Solidarności, wpływ na tożsamość Polaków w decydującym momencie historycznym, dyplomacja watykańska wobec kolejnych mocarstw, to elementy, które badacze uwzględniają przy analizie przyczyn transformacji 1989 roku. Jego wspomnienie liturgiczne przypada właśnie 22 października.
Ile osób protestowało w Polsce po wyroku z 22 października 2020 roku?
Szacunki organizatorów i mediów mówiły o setkach tysięcy uczestników łącznie w całym kraju podczas największych demonstracji, które rozciągnęły się na wiele tygodni po samym wyroku. Był to jeden z największych ruchów protestacyjnych w Polsce od czasu przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych.
Czy Widzew kiedykolwiek powtórzył wynik z 1980 roku w europejskich pucharach?
Widzew zaliczył kolejne udane europejskie kampanie w tamtym okresie, docierając do półfinału Pucharu Europy Mistrzów Krajowych w sezonie 1982/83. Jednak wynik z 1980 roku, zwycięstwo nad ówczesnym europejskim potentatem różnicą dwóch bramek, pozostaje jednym z najczęściej przywoływanych w historii polskiej piłki, właśnie dlatego, że podobne nie zdarzają się często.
Co incydent na Dogger Bank z 1904 roku mówi o ryzyku wojen przez pomyłkę?
Mówi dokładnie to, co powtarzają analitycy bezpieczeństwa do dziś: konflikty zbrojne mogą wynikać nie z intencji, lecz z błędnej identyfikacji w warunkach stresu i niepełnej informacji. Rosyjska eskadra nie zamierzała atakować Wielkiej Brytanii, a mimo to niemal wywołała z nią wojnę jedną salwą oddaną w złym kierunku. W dobie zautomatyzowanych systemów uzbrojenia, które decydują szybciej niż człowiek, to ryzyko jest strukturalnie wyższe niż w 1904 roku.
Fot. Nostrix / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Komentarze (0)