Nowe badanie w „Science" szacuje, że w starożytności istniało nawet kilkadziesiąt tysięcy języków – wielokrotnie więcej niż dziś. Skąd ta liczba, dlaczego jest niepewna i co historia wymierania języków mówi o decyzjach, które podejmujemy teraz?
Dziś na Ziemi istnieje około siedmiu i pół tysiąca języków. To imponująca liczba, ale według nowego badania opublikowanego w czasopiśmie „Science” może być zaledwie cieniem tego, co istniało kilka tysięcy lat temu. Międzynarodowy zespół naukowców z Hiszpanii, USA i Niemiec szacuje, że ludzkość przeżyła prawdziwy rozkwit językowy, po którym nastąpił dramatyczny upadek. I wszystko wskazuje, że ten upadek trwa nadal.
Najważniejsze:
- Na początku holocenu, około dwunastu tysięcy lat temu, na świecie istniało prawdopodobnie od czterech i pół do ponad sześciu tysięcy języków, mniej niż dziś
- Szczyt różnorodności przypadł na okres sprzed tysiąca do trzech tysięcy lat: języków mogło być wtedy nawet dziesięciokrotnie więcej niż na początku holocenu
- Dziś istnieje około siedmiu i pół tysiąca języków, ale połowa z nich jest zagrożona wymarciem
- Badacze szacują, że rocznie znikają około cztery języki, znacznie mniej niż sugerowało UNESCO w 2024 roku; rozbieżność wynika prawdopodobnie z różnych definicji „wymarcia”
- Języki, które znamy dziś, to wyłącznie te, które przetrwały wielowiekowe procesy wymierania napędzane przez ekspansję imperiów i polityczną dominację
Model zamiast spisu: liczby z marginesem błędu
Żadnych prehistorycznych rejestrów językowych nie ma, więc badacze nie liczyli języków bezpośrednio. Zbudowali modele komputerowe oparte na danych etnograficznych ze stu siedemdziesięciu jeden współczesnych społeczności łowiecko-zbierackich, które skrzyżowali z szacunkami dotyczącymi liczby ludności w różnych epokach. Wynik: nie twarde dane, lecz statystyczne przybliżenie z szerokim marginesem niepewności.
Warto tu postawić pytanie, które samo badanie pozostawia bez jednoznacznej odpowiedzi: czy współczesna społeczność łowiecko-zbieracka jest wiarygodnym modelem dla grupy żyjącej trzy tysiące lat temu? Analogia jest metodologicznie kuszącą, ale uproszczoną drogą na skróty. Dzisiejsze takie społeczności funkcjonują w innych warunkach geograficznych, demograficznych i kulturowych niż ich odlegli przodkowie, a sami przez tysiąclecia podlegali wpływom zewnętrznym. To nie dyskredytuje badania, ale oznacza, że podawane liczby należy traktować jako rzędy wielkości, nie precyzyjne wartości. Ta wyjściowa rozpiętość szacunków to już znaczna niepewność, a ona kumuluje się przy każdym kolejnym kroku obliczeń.
Rolnictwo nakręciło spiralę językową
Jedną z niespodzianek badania jest to, że tuż przed wynalezieniem rolnictwa świat nie był wyjątkowo bogaty językowo, według modelu mógł mieć nawet mniej języków niż dziś. Dopiero upowszechnienie uprawy roli i kolejne innowacje technologiczne pozwoliły wyżywić więcej ludzi, a rosnąca populacja tworzyła coraz więcej odrębnych grup, z których każda rozwijała własny język. Różnorodność językowa rosła więc ręka w rękę z liczbą ludności, przez tysiąclecia, aż osiągnęła szczyt.
Żeby uzmysłowić sobie skalę tego szczytu: Europa liczy dziś wiele dziesiątek języków. Gdyby świat u swego apogeum miał ich rzeczywiście kilkadziesiąt tysięcy, oznaczałoby to, że na każdym kontynencie język zmieniał się co kilkaset kilometrów, jak dziś zmieniają się dialekty. Różnorodność była nie tyle egzotyczną cechą odległych regionów, ile codzienną normą.
Imperia niszczyły języki skuteczniej niż czas
Po szczycie różnorodności nastąpił gwałtowny spadek. Rozrost wczesnych imperiów sprawił, że grupy żyjące dotąd w izolacji zaczęły wchodzić w stały kontakt. Dominujące języki wypierały pozostałe zgodnie z prostą logiką: języki grup ekspandujących przeżywały, języki grup wchłanianych wymierały.
Pierwszorzędny autor badania, Damián Blasi z katalońskiego instytutu ICREA, podkreśla, że języki, które znamy dziś, to po prostu te, które przetrwały. Jego zdaniem procesy wymierania mogły kształtować globalną różnorodność językową w stopniu znacznie większym, niż dotychczas zakładano. Inaczej mówiąc: dzisiejsza mapa językowa jest w dużej mierze mapą dawnych zwycięstw militarnych i politycznych, a nie naturalnej ewolucji mowy ludzkiej.
Przeszłość w liczbach
| Okres | Szacowana liczba języków | Główny czynnik |
|---|---|---|
| Początek holocenu (ok. 12 tys. lat temu) | 4500–6200 | Mała populacja, izolowane grupy |
| Szczyt różnorodności (1000–3000 lat temu) | ok. 50 000 | Wzrost populacji, rolnictwo, fragmentacja grup |
| Dziś | ok. 7500 | Ekspansja imperiów, globalizacja, języki-giganty |
Liczba pięćdziesięciu tysięcy języków u szczytu pochodzi z przemnożenia wartości bazowej przez współczynnik dziesięć. Przy wyjściowej niepewności rzeczywisty przedział mógł być znacznie szerszy niż samo centrum szacunku. To wciąż robi wrażenie, ale warto wiedzieć, że „pięćdziesiąt tysięcy” to środek szerokiego przedziału, nie precyzyjna odpowiedź.
Cztery czy dwadzieścia sześć języków rocznie: co ta różnica naprawdę znaczy
Badanie szacuje, że rocznie znikają około cztery języki. UNESCO w 2024 roku mówiło o jednym języku co dwa tygodnie, co daje ponad dwadzieścia sześć rocznie, wielokrotnie więcej. Rozbieżność jest zbyt duża, żeby zbagatelizować ją jako „różnicę metodologiczną”.
Najprawdopodobniej obie instytucje mierzą coś innego. UNESCO uznaje język za zanikający, gdy młodsze pokolenia przestają go przyswajać, co nie jest tym samym co fizyczne zniknięcie ostatniego użytkownika. Autorzy nowego badania mogą stosować węższe kryterium kompletnego wymarcia. Która miara lepiej oddaje realne zagrożenie? To pytanie o wartości, nie tylko o metodologię. Jeśli czekamy, aż umrze ostatni mówiący, żeby uznać język za martwy, jest już za późno na jakiekolwiek działanie.
Rodzi się też inne pytanie: czy doniesienia medialne o wymieraniu języków są przesadzone? Niekoniecznie, mogą po prostu używać szerszej definicji. Zarówno cztery, jak i dwadzieścia sześć języków rocznie to liczby, przy których w dłuższej perspektywie zniknie od kilkuset do kilku tysięcy języków. W obu przypadkach skala jest alarmująca.
Dlaczego to powinno obchodzić kogoś, kto mówi po polsku
Garstka tak zwanych języków-gigantów, w tym angielski, hiszpański, mandaryński, arabski i hindi, rozprzestrzenia się dziś kosztem tysięcy mniejszych języków. Niemal pięć miliardów ludzi posługuje się przynajmniej jednym z dziesięciu najczęściej używanych języków, podczas gdy połowa wszystkich języków świata jest już zagrożona wymarciem.
Wzorzec jest ten sam co przed tysiącami lat: języki nie wymierają dlatego, że są gorsze jako narzędzia komunikacji. Wymierają dlatego, że grupy, które nimi mówią, tracą pozycję polityczną lub ekonomiczną. To ma bezpośrednie przełożenie na decyzje podejmowane tu i teraz: w ilu językach mniejszości narodowych dostępne są usługi publiczne, szkolnictwo, sądownictwo? Czy biblioteki gromadzą literaturę w językach regionalnych? Czy algorytmy platform społecznościowych traktują małe języki na równi z dużymi? Badanie sprzed tysięcy lat opisuje mechanizm, który działa nadal, i który daje się regulować przez politykę.
Postawić pytanie, którego badanie nie zadaje wprost: czy polski jest bezpieczny? W perspektywie stu lat, prawdopodobnie tak, skoro posługuje się nim kilkadziesiąt milionów ludzi. Ale historia pokazuje, że żaden język nie jest bezpieczny wyłącznie dlatego, że ma dużo użytkowników dziś. Języki tracące wsparcie instytucjonalne kurczą się pokoleniami, a nie z dnia na dzień.
Najczęściej zadawane pytania
Czy założenie, że dzisiejsze społeczności łowiecko-zbierackie reprezentują dawne ludy, nie jest zbyt ryzykowne?
To najsłabszy punkt metodologiczny całego badania. Współczesne społeczności łowiecko-zbierackie przez tysiąclecia same podlegały zmianom i zewnętrznym wpływom. Używanie ich jako punktu wyjścia do modelowania języków sprzed trzech tysięcy lat to założenie robocze, nie pewnik. Autorzy są tego świadomi, ale model nie ma lepszego punktu startowego, alternatywą byłoby nierobienie żadnych szacunków. Wyniki warto czytać jako przybliżenie rzędów wielkości, nie jako rekonstrukcję historyczną.
Czy rozbieżność między szacunkami badaczy a danymi UNESCO oznacza, że media przesadzają z alarmem?
Nie, oznacza raczej, że mierzą różne rzeczy. UNESCO liczy języki zagrożone i wymierające, badacze liczą języki faktycznie już martwe. Obie liczby mogą być poprawne w swoich ramach. Alarm medialny opiera się zwykle na danych UNESCO, które opisują procesy w toku, i z perspektywy działania prewencyjnego to właśnie te dane są praktycznie ważniejsze.
Czy „złoty wiek” pięćdziesięciu tysięcy języków był dobry dla ludzi, którzy w nim żyli?
Autorzy badania używają określenia „złoty wiek” wyłącznie w odniesieniu do szczytowej różnorodności językowej, bez wartościowania. Więcej języków oznaczało więcej izolowanych grup, co przekładało się na ograniczoną wymianę wiedzy i technologii. Większa różnorodność językowa i większe możliwości cywilizacyjne historycznie szły ze sobą w parze trudno. Badanie opisuje trend demograficzno-językowy, nie wystawia oceny jakości życia.
Fot. MapMaster / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
Komentarze (0)