Czy nauczanie to zawód, misja czy powołanie? Spór o status nauczyciela trwa od dekad i ma bardzo konkretne konsekwencje, dla uczniów, rodziców i całego systemu edukacji. Sprawdzamy, co naprawdę wiadomo.
Niemal każdy spędził w szkolnej ławce kilkanaście lat i wyrobił sobie pogląd na temat nauczycieli. Problem w tym, że specjaliści od pedagogiki od dziesięcioleci nie potrafią się zgodzić nawet co do podstawowej kwestii: czy nauczanie to w ogóle zawód w pełnym tego słowa znaczeniu, czy raczej coś więcej, a może coś zupełnie innego.
Najważniejsze:
- Część badaczy, w tym B. Śliwerski, twierdzi, że nauczanie nie spełnia wszystkich kryteriów klasycznej profesji, co ma realne konsekwencje dla prestiżu, wynagrodzeń i jakości kształcenia nauczycieli.
- Problemem jest brak precyzyjnych kryteriów wiedzy i umiejętności wymaganych od nauczyciela, co przekłada się na niespójne oczekiwania wobec uczelni pedagogicznych.
- Doborem odpowiednich kandydatów do tej pracy zajmuje się pedeutologia, czerpiąca między innymi z koncepcji Johanna Herbarta.
- W Polsce nauczyciel to zawód zaufania publicznego, wymagający wykształcenia wyższego i przygotowania pedagogicznego.
- Kształcenie nauczycieli jest z założenia interdyscyplinarne: oprócz pedagogów uczestniczą w nim socjolodzy, psycholodzy i filozofowie.
Spór, który wraca przy każdej debacie o szkole
Słowo „nauczyciel” kryje w sobie co najmniej trzy różne rzeczy naraz: zawód regulowany przepisami, misję społeczną i osobiste powołanie. Ten semantyczny trójkąt nie jest akademicką ciekawostką, ma bardzo konkretne konsekwencje. Jeśli nauczanie traktujemy wyłącznie jak profesję, powinna obowiązywać jasna ścieżka licencjonowania, precyzyjne standardy wejścia i mechanizmy egzekwowania jakości, podobnie jak w medycynie czy prawie. Jeśli natomiast dominuje narracja o misji lub powołaniu, rozmywa się odpowiedzialność zawodowa i trudniej uzasadniać inwestycje w systematyczne szkolenia czy wyższe wynagrodzenia.
B. Śliwerski charakteryzuje zawód jako zbiór fachowych kompetencji niezbędnych do regularnego świadczenia pracy zarobkowej bądź pełnienia służby społecznej. Mimo to w swoim referacie poświęconym temu zagadnieniu odpowiada przecząco na pytanie, czy nauczycielstwo jest profesją. Powołuje się przy tym na wnioski badaczy ze Stanów Zjednoczonych, Ornsteina i Levine’a, którzy wskazują, że wiele osób wykonuje tę pracę bez odpowiednich kwalifikacji i licencji, a kryteria określające profesjonalną wiedzę i umiejętności nauczyciela nie zostały precyzyjnie sformułowane. Skutkiem jest to, że oczekiwania wobec uczelni kształcących przyszłych nauczycieli pozostają niespójne i niejasne.
Efektem tej niejednoznaczności jest zjawisko dobrze znane z polskich debat publicznych: Śliwerski, przywołując ustalenia wspomnianych badaczy z USA, zwraca uwagę, że o pracy nauczyciela autorytatywnie wypowiada się niemal każdy, mimo całkowitego braku merytorycznego przygotowania do tej oceny. To jeden z powodów, dla których dyskusja o wynagrodzeniach, metodach nauczania czy reformach szkolnych tak rzadko opiera się na faktach, a tak często na osobistych wspomnieniach z własnej ławki szkolnej.
Nieuregulowany status zawodu ma też konsekwencje wykraczające poza środowisko akademickie. Gdy nauczanie nie jest traktowane jak profesja z pełnymi wymaganiami wejścia, trudniej uzasadnić inwestycje w kształcenie nauczycieli, dbać o ich specjalistyczny rozwój zawodowy czy egzekwować odpowiedzialność za wyniki. Uczniowie i rodzice tracą na tym bezpośrednio, bo jakość nauczania staje się bardziej losowa niż systemowa. W sąsiedniej szkole nauczyciel tego samego przedmiotu może być przygotowany zupełnie inaczej niż w placówce za rogiem i nikt nie ma skutecznego narzędzia, by tę przepaść zmierzyć ani wyrównać.
Herbart, pedeutologia i pytanie, dlaczego XIX wiek wciąż rządzi w uczelniach pedagogicznych
Zasadami właściwego doboru kandydatów do zawodu zajmuje się pedeutologia, dziedzina pedagogiki, której fundamenty wywodzą się z założeń pedagogiki naukowej Johanna Herbarta. Herbartowska wizja opiera się na dwóch filarach: etyce, która wyznacza i uzasadnia cele pracy dydaktyczno-wychowawczej, takie jak kształtowanie woli i charakteru uczniów oraz budzenie w nich szerokich zainteresowań, oraz psychologii, która uzasadnia środki służące osiąganiu tych celów.
Herbart sformułował też pięć idei moralnych, które miały wyznaczać kierunek wychowania. Dwie z nich odnoszą się do osobowości samego wychowanka: idea wewnętrznej wolności, rozumiana jako zgodność własnej woli z własnymi przekonaniami, oraz idea życzliwości, polegająca na uznawaniu tej zgodności również w relacji z wolą innych ludzi. Trzy kolejne, idea moralności, idea prawa i idea słuszności, dotyczą reguł życia społecznego: za cechę pozytywną Herbart uznawał silną wolę, a tam, gdzie sprzeczność woli rodzi konflikt, wskazywał na konieczność prawa; gdy zaś samo przestrzeganie prawa prowadziłoby do krzywdy, postulował gotowość do jego przekroczenia.
Dlaczego koncepcje sprzed dwóch stuleci wciąż organizują myślenie o kształceniu nauczycieli? Odpowiedź jest przewrotna: dlatego, że pedeutologia jako dyscyplina wciąż szuka lepszej alternatywy. Herbartowski nacisk na etykę i psychologię jako dwa równorzędne filary pedagogiki okazał się trwalszy niż kolejne reformy programowe, bo dotyka czegoś, czego żaden system oceniania nie zastąpi, pytania o to, jakim człowiekiem musi być ten, kto staje przed klasą. Kluczowym dziedzictwem Herbarta jest przekonanie, że przygotowanie do tej pracy nie może ograniczać się do opanowania treści nauczanych przedmiotów oraz metodyki nauczania. Równie ważna, a może ważniejsza, jest rola wychowawcza, do której potrzebne są szczególne predyspozycje: między innymi inteligencja emocjonalna i autorytet epistemiczny, czyli autorytet oparty na rzeczywistej wiedzy, a nie na samej funkcji czy stażu pracy.
Innymi słowy: dobry nauczyciel matematyki to nie po prostu ktoś, kto świetnie zna matematykę. To ktoś, kto potrafi tę wiedzę przekazać w sposób kształtujący postawy i zainteresowania, a nie tylko wypełniający podstawę programową. Ta różnica między rzemieślnikiem a wychowawcą jest osią pedeutologii od jej początków i pozostaje nierozwiązana niezależnie od tego, jakie kolejne reformy programowe wdrażają ministerstwa edukacji.
Polska definicja, globalne napięcia
Niezależnie od trwającego sporu o status zawodowy, w Polsce istnieje konkretna definicja prawna i społeczna. Nauczycielem jest osoba posiadająca potwierdzone predyspozycje i kompetencje, poparte kierunkowym wykształceniem wyższym oraz przygotowaniem pedagogicznym i zawodowym do nauczania formalnego w oświacie. Nie jest to więc etykieta przyznawana uznaniowo, lecz określona ścieżka formalna, regulowana między innymi ustawą Karta Nauczyciela i rozporządzeniami ministerialnymi.
Praca ta bywa przy tym zaliczana do zawodów zaufania publicznego, podobnie jak zawody prawnicze czy medyczne. Oznacza to, że od nauczyciela oczekuje się nie tylko kompetencji merytorycznych, ale i określonej postawy etycznej. Zawód zaufania publicznego to taki, w którym błąd lub brak kwalifikacji uderza nie tylko w bezpośredniego odbiorcę usługi, ale w całe społeczeństwo. W przypadku nauczyciela tym społeczeństwem są dzieci i młodzież przez lata poddane jego wpływowi.
Tu jednak pojawia się napięcie, które polska oświata od lat omija, zamiast rozwiązywać. Formułowane są bowiem tezy, że nauczyciele jako pracownicy oświaty powinni przedstawiać oświatę narodową zgodnie z polityką rządu i kierunkiem rozwoju państwa i regionu, podczas gdy obywatele mają powszechne prawo do nauki. Z jednej strony zawód zaufania publicznego zakłada pewien stopień autonomii zawodowej, podobnie jak lekarz nie jest zobowiązany do przepisywania leków zgodnych z preferencjami ministra zdrowia. Z drugiej strony szkoła publiczna jest finansowana przez państwo i realizuje cele, które to państwo definiuje. Gdzie przebiega granica między uzasadnioną polityką edukacyjną a ograniczaniem niezależności nauczyciela? Na to pytanie polska debata publiczna wciąż nie wypracowała spójnej odpowiedzi.
Warto przy tym zauważyć, że problem niejednoznacznego statusu nauczyciela nie jest specyfiką polską. Badacze z USA przywołani przez Śliwerskiego wskazują na te same zjawiska w tamtejszym systemie: brak licencjonowania egzekwowanego konsekwentnie, rozmyte kryteria kompetencji i powszechność opinii formułowanych przez osoby bez specjalistycznego przygotowania. Różnice między systemami edukacyjnymi różnych państw dotyczą szczegółów regulacyjnych, ale podstawowy dylemat, czy nauczanie jest profesją wymagającą rygorystycznych standardów wejścia, czy czymś, do czego wystarczy wiedza przedmiotowa i chęci, pojawia się niezależnie od szerokości geograficznej.
Interdyscyplinarność zamiast jednego kursu metodycznego
Kształcenie przyszłych nauczycieli w polskich uczelniach pedagogicznych jest z założenia zadaniem wielu specjalistów. Obok pedagogów uczestniczą w nim socjolodzy, psycholodzy, filozofowie i przedstawiciele innych dziedzin. Ta interdyscyplinarność nie jest przypadkowa: ma odzwierciedlać złożoność roli, do której kandydat się przygotowuje.
W praktyce oznacza to, że student przygotowujący się do wejścia do klasy powinien rozumieć nie tylko swój przedmiot, ale też mechanizmy społeczne w grupie rówieśniczej, psychologię rozwojową uczniów, etyczne ramy swojej pracy i filozoficzne podstawy celów edukacji. Bez tego interdyscyplinarnego przygotowania wiedza merytoryczna może okazać się niewystarczająca w zderzeniu z realiami klasy szkolnej. Nauczyciel, który znakomicie zna historię, ale nie rozumie, dlaczego trzynastolatek sabotuje lekcje, nie będzie skuteczny, niezależnie od tego, jak obszerna jest jego wiedza źródłowa.
Temat zmian w systemie kształcenia nauczycieli od dekad absorbuje polskich badaczy pedagogiki. Prace takich autorów jak H. Kwiatkowska, J. Rutkowiak, B. Kwiatkowska-Kowal, T. Lewowicki, A.A. Kotusiewicz czy R. Kwaśnica analizowały kolejne modele edukacji nauczycielskiej i ich słabości. Fakt, że lista tych prac obejmuje kilka dekad i wciąż rośnie, sam w sobie jest wymowny: pytanie o to, jak najlepiej przygotować człowieka do stania przed klasą, nie zostało dotychczas zamknięte żadną ostateczną odpowiedzią.
Najczęściej zadawane pytania
Czy nauczyciel powinien być wolny w wyborze metod, skoro ma wdrażać politykę rządu?
To jedno z najtrudniejszych pytań systemowych. Z jednej strony zawód zaufania publicznego zakłada autonomię zawodową, nauczyciel, jak lekarz, powinien móc kierować się własnym profesjonalnym osądem. Z drugiej strony szkoła publiczna realizuje cele edukacyjne definiowane przez państwo. Polskie regulacje, w tym Karta Nauczyciela, wyznaczają ramy tej relacji, ale napięcie między autonomią a zgodnością z polityką oświatową pozostaje realnym problemem, który każda kolejna reforma jedynie przesuwa, rzadko rozwiązując.
Dlaczego nauczyciele bywają niedowartościowani, skoro to zawód zaufania publicznego?
Jedną z głównych przyczyn jest właśnie niejednoznaczny status zawodowy nauczycielstwa. Gdy brakuje precyzyjnych kryteriów wiedzy i umiejętności, trudniej wywalczyć uznanie społeczne i systemowe inwestycje w ten zawód. Badacze przywołani przez B. Śliwerskiego zwracają uwagę, że o pracy nauczyciela autorytatywnie wypowiada się niemal każdy, kto chodził do szkoły, co rozmywa granicę między oceną opartą na osobistym doświadczeniu a rzeczywistą ekspertyzą zawodową.
Czym właściwie zajmuje się pedeutologia i czy ma znaczenie poza akademią?
Pedeutologia to dziedzina pedagogiki badająca zasady doboru kandydatów do zawodu nauczyciela. Ma znaczenie jak najbardziej praktyczne: jej ustalenia powinny przekładać się na programy kształcenia w uczelniach pedagogicznych, kryteria rekrutacji do zawodu i wymagania stawiane kandydatom. Bez solidnych podstaw pedeutologicznych systemy edukacji dobierają nauczycieli bardziej losowo niż systemowo, a to przekłada się na zróżnicowaną jakość nauczania, której uczniowie i rodzice nie mają jak przewidzieć ani porównać.
Czy każdy z kierunkowym dyplomem może zostać nauczycielem w Polsce?
Nie wystarczy sam dyplom kierunkowy. Wymagane jest również przygotowanie pedagogiczne i zawodowe do nauczania formalnego w oświacie, potwierdzone predyspozycje osobiste oraz spełnienie wymogów wynikających między innymi z Karty Nauczyciela i rozporządzeń ministerialnych. Dyplom to warunek konieczny, ale niewystarczający, co w teorii chroni uczniów przed przypadkowymi osobami w roli nauczyciela, choć badacze wskazują, że kryteria te wciąż nie są wystarczająco precyzyjne.
Fot. Sami TÜRK / Pexels
Komentarze (0)