Kijów – stolica Ukrainy z niemal trzymilionową populacją – przez ponad tysiąc lat przechodził z rąk wikingów do Litwinów, od Korony Polskiej po carat rosyjski. Dziś miasto mierzy się z atakami rakietowymi, broni swojej tożsamości przez kampanię KyivNotKiev i pozostaje niekwestionowanym centrum gospodarczym, naukowym i kulturalnym kraju.
Kijów to miasto, które przez ponad tysiąc lat przechodziło z rąk wikingów do książąt litewskich, od polskiej Korony po carat, a dziś, jako stolica niepodległej Ukrainy, mierzy się z konsekwencjami trwającego konfliktu zbrojnego.
Najważniejsze:
- Kijów liczył niemal trzy miliony mieszkańców według danych na początku 2022 roku i jest największym miastem Ukrainy pod względem liczby ludności i powierzchni.
- Miasto ma ponad tysiącletnią historię: od wczesnośredniowiecznego węzła handlowego, przez stolicę Rusi Kijowskiej, aż po kolejne okresy pod władzą Litwy, Polski i Rosji, kończąc na roli stolicy niepodległej Ukrainy od 1991 roku.
- Od 2018 roku ukraińskie instytucje konsekwentnie promują angielską nazwę Kyiv zamiast rosyjskiej transkrypcji Kiev w ramach kampanii KyivNotKiev.
- Kijów jest największym ośrodkiem przemysłowym, naukowym i kulturalnym Ukrainy, z około dwudziestoma uczelniami wyższymi i rozwiniętym przemysłem maszynowym, lotniczym oraz elektronicznym.
Skąd wzięła się nazwa Kijów, wieża Babel wokół jednego miasta
Mało które europejskie miasto może pochwalić się tak bogatym katalogiem historycznych nazw jak Kijów, i każda z nich to ślad po cywilizacji, która akurat sprawowała tu władzę lub utrzymywała kontakty handlowe. Ormiański historyk z VI lub VII wieku pisał o Kuarze. Sagi normańskie z IX wieku przekazały formę Kaenuogardia, a islandzkie źródła z przełomu IX i X wieku używały zapisów Könugard lub Chunigard. Cesarz bizantyński Konstantyn VII Porfirogeneta określał miasto mianem „Kijów zębaty”, zaś arabscy geografowie, al-Istachri i Ibn Hauqal, posługiwali się nazwą Kujaba. Dopiero kronika Nestora z końca XI wieku przynosi zapis zbliżony do dzisiejszego: Kyjev.
Ta różnorodność to coś więcej niż językowa ciekawostka. Pokazuje, że Kijów nigdy nie należał do jednej cywilizacji, każda fala wpływów, normańska, arabska, bizantyńska, słowiańska, przynosiła własną wymowę i własne rozumienie tego miejsca. Według jednej z interpretacji sama nazwa może wywodzić się od prasłowiańskiego słowa oznaczającego wicher lub teren wystawiony na silne podmuchy, choć miasto leży na wzgórzach, nie na otwartej równinie. Podobnie jak w przypadku Krakowa czy Libuszyna, średniowieczni kronikarze dorabiali do nazwy miejscowości legendarnego założyciela, w tym wypadku księcia Kija.
W języku angielskim przez dziesięciolecia dominowała forma Kiev, będąca transkrypcją z rosyjskiego. W 2018 roku ukraińskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych wraz z centrum StratCom Ukraine uruchomiły kampanię KyivNotKiev, promującą zapis oparty na ukraińskiej transliteracji. To nie tylko spór ortograficzny, to element szerszej polityki kulturowej, w której język stał się narzędziem podkreślania odrębności ukraińskiej tożsamości od rosyjskiej.
Ponad tysiąc lat pod różnymi flagami, dlaczego każda zmiana władzy była dla miasta przełomem
Historia Kijowa to nie suchy ciąg dat i dynastii, lecz opowieść o mieście, które wielokrotnie traciło i odbudowywało swoją rangę. Kluczem do zrozumienia tych wahań są nie tyle kolejni władcy, ile szlaki handlowe i geograficzne położenie, czynniki, które decydowały o tym, czy miasto kwitło, czy wegetowało.
Od placówki do centrum świata (V–XI wiek). Kijów wyłonił się we wczesnym średniowieczu jako punkt handlowy nad Dnieprem. W VIII wieku, w szczytowym okresie potęgi Kaganatu Chazarskiego, władca miasta mógł należeć do kilkudziesięciu podmiotów składających trybut kaganowi. Prawdziwy skok nastąpił w IX stuleciu, gdy miasto stało się główną stacją szlaku łączącego Skandynawię z Konstantynopolem, drogi od Waregów do Greków. Od X wieku doszedł do tego lądowy szlak kupców radanitów, biegnący z iberyjskiej Andaluzji aż po środkową Azję. Skrzyżowanie tych dwóch arterii uczyniło Kijów jednym z najbogatszych i najważniejszych miast ówczesnej Europy, węzłem, przez który przepływały towary, pieniądze i idee z czterech stron świata, co można porównać do roli, jaką pełniła wówczas Kordoba lub Konstantynopol.
Prawdziwy przełom nastąpił w IX stuleciu, gdy miasto przeobraziło się z przystanku handlowego w centrum polityczne Rusi Kijowskiej.
Upadek i mongolska zapaść (XI–XIV wiek). Pod koniec IX wieku Kijów był stolicą Rusi Kijowskiej, lecz z czasem zaczął tracić polityczne znaczenie. Ostateczny cios przyniosły najazdy mongolskie, które przecięły szlaki handlowe będące fundamentem jego potęgi i zepchnęły miasto do roli drugorzędnego ośrodka.
Litwa, Polska, Rosja (XIV–XIX wiek). Od 1363 roku Kijów należał do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a miasto stopniowo się odbudowywało. Od 1471 roku miasto było siedzibą województwa kijowskiego, od 1569, miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego. W 1667 roku przeszło pod władzę Rosji, zmiana, która na ponad trzy stulecia zdeterminowała jego językowy i kulturowy charakter.
Wiek XX i niepodległość. W latach 1918–1920 Kijów był stolicą Ukraińskiej Republiki Ludowej, od 1921 do 1991 roku wchodził w skład Ukraińskiej SRR, zostając jej stolicą w 1934 roku. Od 1991 roku pełni rolę stolicy niepodległej Ukrainy, po raz pierwszy w nowożytnej historii trwale i bez zewnętrznego nadzoru.
Kijów dzisiaj, gospodarcze i kulturalne serce Ukrainy
Kijów pełni rolę niekwestionowanego centrum Ukrainy w stopniu, który nie ma odpowiednika w żadnym innym mieście kraju. Taka koncentracja funkcji w jednym ośrodku to zarówno strategiczny atut, jak i strukturalna słabość, szczególnie widoczna w warunkach konfliktu zbrojnego, gdy zniszczenie infrastruktury jednego miasta uderza w całe państwo.
Przemysłowe zaplecze obejmuje branże maszynową, lotniczą, optyczną, precyzyjną, elektrotechniczną, elektroniczną, stoczniową, chemiczną, lekką, spożywczą oraz produkcję materiałów budowlanych. Wiele z tych gałęzi, zwłaszcza lotnicza i elektroniczna, wyrasta z radzieckiej tradycji przemysłu naukowo-technicznego i obronnego, który w Kijowie był wyjątkowo rozbudowany, podobnie jak przemysł ciężki i hutniczy skupiony w śląskich miastach stanowi fundament polskiego potencjału przemysłowego, tak kijowski przemysł zaawansowanych technologii był i pozostaje kręgosłupem ukraińskiej gospodarki. Komunikacyjnie miasto spina kraj za pomocą dwóch międzynarodowych lotnisk, Boryspola i Żulan, rozbudowanej sieci kolejowej i drogowej, portu rzecznego nad Dnieprem oraz metra.
Pod względem akademickim Kijów skupia około dwudziestu szkół wyższych. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje Akademia Kijowsko-Mohylańska, jedna z najstarszych uczelni Europy Wschodniej, obok Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, Narodowego Uniwersytetu Technicznego i Narodowej Akademii Muzycznej. W mieście mieści się siedziba Akademii Nauk Ukrainy. Życie kulturalne skupia Opera Narodowa imienia Tarasa Szewczenki, Narodowy Teatr Dramatyczny imienia Iwana Franki, Ukraiński Teatr Dramatyczny imienia Łesi Ukrainki, Filharmonia Narodowa Ukrainy oraz liczne muzea.
Kijów w cieniu wojny, dwie fale ataków
Wielowiekowa historia Kijowa dopisuje dziś kolejny, dramatyczny rozdział. Poniżej chronologia dwóch następujących po sobie uderzeń.
Pierwsza fala: zmasowane uderzenie rakietowo-dronowe. W nocy ze środy na czwartek Rosja przeprowadziła szeroko zakrojone ataki na obszary zachodniej i centralnej Ukrainy, angażując jednocześnie kilkadziesiąt pocisków rakietowych oraz ponad dwieście osiemdziesiąt dronów. Wśród celów znalazły się obwód kijowski i samo miasto. W wyniku tej fali uderzeń życie straciło kilkoro cywilów, w tym dzieci. Lwów odnotował ofiary śmiertelne i kilkadziesiąt rannych. Incydentem o wymiarze międzynarodowym było naruszenie polskiej przestrzeni powietrznej przez rosyjską rakietę manewrującą, która spadła w okolicach jednej z wsi w województwie lubelskim, setki kilometrów od linii frontu, wywołując reakcje dyplomatyczne.
Druga fala: nocny atak na dzielnice mieszkalne. Kilka dni później, w nocy z piątku na sobotę, doszło do kolejnego potężnego rosyjskiego natarcia na stolicę. Bilans rósł wraz z kolejnymi meldunkami służb ratowniczych, ostatecznie zginęło co najmniej kilkanaście osób, a rannych zostało kilkadziesiąt, w tym dzieci. Ratownicy wydobyli spod gruzów ponad sto osób. Ogień objął kilka dzielnic: w jednej z nich spłonął sześciopiętrowy budynek mieszkalny i studio filmowe, w rejonie sołomiańskim ucierpiał pięciopiętrowy blok, uszkodzone zostały szkoła i obiekty infrastruktury. Pociski trafiły w pobliże ambasady Litwy, jeden z nich eksplodował w bezpośrednim sąsiedztwie placówki, choć bez ofiar wśród jej pracowników.
Najczęściej zadawane pytania
Ile osób mieszka w Kijowie?
Według danych z początku 2022 roku Kijów liczył niemal trzy miliony mieszkańców i był największym miastem Ukrainy zarówno pod względem liczby ludności, jak i powierzchni.
Dlaczego po angielsku mówi się Kyiv, a nie Kiev?
Forma Kiev wywodzi się z transkrypcji rosyjskiej i jest językowym dziedzictwem okresu, gdy Kijów pozostawał częścią Rosji lub ZSRR. Od 2018 roku ukraińskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych promuje w ramach kampanii KyivNotKiev zapis oparty na ukraińskiej transliteracji, jako element szerszego wysiłku podkreślającego odrębność ukraińskiej tożsamości kulturowej.
Kiedy Kijów był u szczytu swojego znaczenia?
Za jeden ze szczytowych momentów uznaje się okres od IX do XI wieku, gdy miasto leżało na skrzyżowaniu szlaku od Waregów do Greków z lądową trasą kupców radanitów biegnącą z Półwyspu Iberyjskiego do środkowej Azji, co czyniło je jednym z najważniejszych węzłów wymiany między Wschodem a Zachodem. Kolejny rozkwit przypadł na czasy Rusi Kijowskiej, gdy pełniło rolę jej stolicy.
Jakie uczelnie działają w Kijowie?
W mieście działa około dwudziestu szkół wyższych, w tym Uniwersytet imienia Tarasa Szewczenki, Akademia Kijowsko-Mohylańska, Narodowy Uniwersytet Techniczny oraz Narodowa Akademia Muzyczna. Siedzibę ma tu również Akademia Nauk Ukrainy.
Fot. Gnesener1900 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
Komentarze (0)