Niemcy uchwalili kolejną wersję ustawy o ogrzewaniu domów – w takim pośpiechu, że wnioski o dofinansowanie złożone w środę w piątek były już bezwartościowe. Za tym chaosem stoi historia, którą powinny studiować redakcje i politycy w całej Europie: jak jeden tabloid przez ponad rok kształtował debatę publiczną i w efekcie zmienił realną politykę energetyczną kraju. Badacze z Freiburga, Dortmundu i Oksfordu opisali ten mechanizm szczegółowo – a wnioski są niepokojąco aktualne również dla Polski.
Niemcy właśnie uchwalili kolejną wersję ustawy o ogrzewaniu domów, i zrobili to w takim pośpiechu, że wnioski o dofinansowanie złożone jeszcze w środę, w piątek były już bezwartościowe. Za tym chaosem stoi historia, którą powinny studiować redakcje i politycy w całej Europie, również w Polsce: o tym, jak jeden tabloid potrafi przez ponad rok kształtować debatę publiczną i w efekcie, zmienić realną politykę energetyczną kraju.
Najważniejsze:
- Koalicja CDU/CSU i SPD przegłosowała w ekspresowym tempie nową ustawę o ogrzewaniu, zastępując przepisy poprzedniego rządu Ampel.
- Złożone według dotychczasowych zasad wnioski o dofinansowanie wymiany pieca na pompę ciepła straciły ważność z dnia na dzień, mimo że jeszcze dzień wcześniej doradcy energetyczni zachęcali do ich szybkiego składania.
- Nowe przepisy formalnie dopuszczają powrót do pieców gazowych i olejowych, ale na warunkach, których sensu nie potrafią wyjaśnić nawet sami autorzy ustawy.
- Badacze z Freiburga, Dortmundu i Oksfordu udowodnili, że narracja jednego tabloidu wyznaczyła ton całej debaty klimatycznej w Niemczech na ponad rok i przyczyniła się do odwrócenia kierunku polityki energetycznej.
- Część obywateli, kierowana strachem wywołanym medialną paniką, zdążyła kupić nowe piece gazowe i olejowe, uzależniając się od paliw kopalnych na kolejne lata.
Ustawa, która gnie się jak plastelina
Polskiemu czytelnikowi warto wyjaśnić na wstępie, o co właściwie chodzi. Niemcy mają do czynienia z ustawą regulującą efektywność energetyczną budynków, potocznie nazywaną Heizungsgesetz, czyli ustawą o ogrzewaniu. Poprzedni rząd koalicji Ampel, złożonej z SPD, Zielonych i FDP, wprowadził przepisy mające stopniowo wypychać z niemieckich piwnic piece gazowe i olejowe na rzecz pomp ciepła. Obecna koalicja czarno-czerwona, CDU/CSU z SPD, zapowiedziała w programie wyborczym z 2025 roku zniesienie tamtej ustawy, ten sam postulat trafił do umowy koalicyjnej, i słowa dotrzymano. Efektem jest nowe Gebäudemodernisierungsgesetz uchwalone przez Bundestag i Bundesrat.
Polska analogia nasuwa się sama: wyobraźmy sobie, że rząd zmienia zasady dofinansowania fotowoltaiki lub pomp ciepła w programie takim jak Czyste Powietrze, z dnia na dzień, w środku trwających naborów wniosków. Dokładnie coś takiego spotkało właścicieli domów w Niemczech. Jeszcze w środę rano doradcy energetyczni publicznie zalecali składanie wniosków o dofinansowanie wymiany pieca na pompę ciepła tak szybko, jak to możliwe. Tego samego dnia okazało się, że przygotowane według dotychczasowych reguł wnioski są już bezwartościowe.
Niemiecka minister gospodarki Katherina Reiche z CDU przekonywała, że reforma daje właścicielom domów, najemcom, rzemieślnikom i firmom budowlanym dawno oczekiwaną pewność planowania. Trudno o bardziej gorzką ironię, bo właśnie tej pewności zabrakło tym, którzy na tę ustawę czekali i planowali inwestycje.
Powrót gazu: dopuszczony, ale na warunkach widmo
Nowe przepisy formalnie dopuszczają montaż konwencjonalnych pieców gazowych i olejowych. Żeby jednak ukryć bezpośredni skutek klimatyczny, rząd wbudował w ustawę mechanizm zwany Biotreppen, stopniowe zwiększanie udziału tak zwanych zielonych paliw w mieszance grzewczej. Problem jest zasadniczy: nikt w rządzie nie potrafi wiarygodnie powiedzieć, skąd miałoby pochodzić wystarczające ilości zielonego gazu i zielonego oleju, które zgodnie z tą logiką miałyby stopniowo wypierać paliwa kopalne.
To nie jedyna niewiadoma. Otwarte pozostaje pytanie o to, jak w przyszłości będą płacić za ogrzewanie osoby korzystające z pieców gazowych i olejowych, czy instalacje te nie zostaną odłączone szybciej niż zakłada ustawa oraz jak długo w poszczególnych regionach Niemiec będą w ogóle istnieć sieci gazowe. Samorządy i firmy zaangażowane w transformację ciepłowniczą oceniły, że nowe przepisy przekreślają ich dotychczasowe plany inwestycyjne. Część polityków z samej CDU spekuluje, że ustawa może przegrać przed Federalnym Trybunałem Konstytucyjnym w wyniku skargi konstytucyjnej. Innymi słowy: nowe Heizungsgesetz może okazać się równie krótkotrwałe, co stare.
Skąd wziął się „Heizungs-Hammer”?
Prawdziwym źródłem całej awantury nie była treść przepisów, lecz sposób, w jaki zostały one opisane w mediach. Tym tropem poszedł zespół badawczy pod kierunkiem Carmen Loschke z Freiburger Öko-Institut, wspólnie z naukowcami z TU Dortmund i Uniwersytetu Oksfordzkiego. Ich praca opublikowana w czasopiśmie naukowym „Energy Research & Social Science” pod tytułem „Heating up the Headlines” przeanalizowała, jak relacje tabloidu „Bild” ukształtowały debatę publiczną wokół ustawy.
Ustalenia są jednoznaczne. Tabloid ujawnił jeszcze niezatwierdzony w gabinecie projekt starej ustawy na przełomie lutego i marca 2023 roku. Już następnego dnia na okładce pojawiło się określenie „Heizungs-Hammer”, dosłownie: grzewczy młot. W ciągu kolejnego roku gazeta użyła tego lub bardzo podobnego sformułowania ponad 250 razy. Dla porównania: to mniej więcej tyle, ile razy przeciętny czytelnik kupuje gazetę w ciągu roku, czyli dosłownie przy każdym kiosku, przy każdym zakupie, ten sam obraz wbijany był do głów.
Autorzy badania podkreślają, że pozostałe media w dużym stopniu reagowały na ton nadany przez ten jeden tytuł. Ich zdaniem to modelowy przykład tego, jak dynamika medialna może zmieniać kierunek polityki klimatycznej całego kraju.
Jak jedno słowo podzieliło całą politykę
Konsekwencje były systemowe i dotknęły każdy obóz polityczny, choć w różny sposób. Ówczesna partia rządząca FDP przejęła framing „młota grzewczego” i zaczęła blokować, opóźniać i osłabiać projekt ustawy od środka własnego rządu. W opozycji CDU i AfD zbierały podpisy przeciwko temu, co obie nazywały Heiz-Hammer, działając osobno, z różnymi celami i tonem, ale zjednoczone tym samym słowem kluczem.
W obozie SPD i Zielonych stara ustawa stała się z kolei symbolem czegoś, co nie może się powtórzyć: własnych błędów komunikacyjnych, podejrzenia, że cały temat klimatu jest politycznie toksyczny i przerasta wyborców, a w końcu, zwykłej rezygnacji. „Heizungsgesetz” stało się chiffre dla porażki, nie dla polityki.
Tu pojawia się pytanie, które powinno zainteresować każdego, kto obserwuje polską debatę o polityce energetycznej: czy polskie media, tabloidowe i nie tylko, nie stosują podobnych mechanizmów wobec krajowych tematów klimatycznych? Polska jest krajem z jednym z najwyższych w Europie udziałów węgla w ogrzewaniu domów i z ambitnymi programami jego zastępowania. Każda ostra etykietka, „podatek od pieca”, „zakaz kopciuchów”, może uruchomić analogiczną spiralę strachu i wycofania politycznego, jaką opisują badacze z Freiburga, Dortmundu i Oksfordu. Badanie o Niemczech jest w istocie badaniem o tym, jak działa opinia publiczna wszędzie tam, gdzie tabloidyzacja mediów spotyka się z kosztowną i skomplikowaną transformacją energetyczną.
Strach jako polityka energetyczna
Sposób prowadzenia debaty o starej ustawie jest jednym z ważnych powodów, dla których Niemcy nadal silnie zależą od ropy i gazu w ogrzewaniu domów. Co gorsza, część obywateli, kierowana strachem przed nowymi przepisami, zdążyła kupić nowe urządzenia grzewcze na paliwa kopalne, zanim weszły w życie jakiekolwiek ostrzejsze regulacje. Zamiast wyprzedzić transformację, uzależnili się od paliw kopalnych na kolejną dekadę.
Jeśli pominąć scenariusz, w którym rząd świadomie torpeduje własną politykę klimatyczną, to działanie koalicji CDU/CSU i SPD można próbować wyjaśnić wyłącznie jako przymus polityczny: obietnica wyborcza złożona po to, by rozładować gniew wyborców nakręcony przez media, który trzeba było jakoś spełnić. Jak celnie ujmuje to Spiegel, czysta symboliczna polityka w wydaniu egzorcyzmów. Stara ustawa musiała zginąć, bo stała się symbolem. Nowa ustawa istnieje, bo obietnica musiała być dotrzymana. Klimat w tym równaniu jest zmienną zależną, nie celem.
Najczęściej zadawane pytania
Czy Niemcy mogą teraz swobodnie montować piece gazowe?
Formalnie tak, ale nowa ustawa przewiduje mechanizm stopniowego zwiększania udziału tak zwanych zielonych paliw w ogrzewaniu. Problem w tym, że rząd nie potrafi wiarygodnie wyjaśnić, skąd miałyby pochodzić wymagane ilości tych paliw. Eksperci i sami politycy koalicji przyznają, że jest to rozwiązanie obarczone dużą niepewnością, a część z nich spekuluje, że ustawa może zostać zakwestionowana przed Trybunałem Konstytucyjnym.
Czy media mają prawo tak silnie kształtować politykę klimatyczną?
Badanie opublikowane w „Energy Research & Social Science” nie odpowiada na to pytanie normatywnie, opisuje mechanizm, nie wystawia oceny. Jednak jego ustalenia pokazują, że gdy jeden tytuł przez ponad rok używa emocjonalnego framing ponad 250 razy, a pozostałe media na ten ton reagują, efektem jest zmiana realnej polityki energetycznej całego kraju. To rodzi pytanie o odpowiedzialność mediów w debacie o transformacji klimatycznej, pytanie, które jest równie aktualne w Polsce, co w Niemczech.
Co oznacza ta historia dla polskiego czytelnika?
Polska prowadzi własne programy wymiany pieców węglowych i dofinansowania ogrzewania. Każda zmiana zasad, nagła, niezrozumiale komunikowana, opisywana przez media w kategoriach zagrożenia, a nie szansy, może uruchomić tę samą spiralę paniki i politycznego odwrotu, którą opisują badacze na przykładzie Niemiec. Warto śledzić tę historię nie jako ciekawostkę zza Odry, lecz jako case study z podręcznika komunikacji politycznej.
Skąd wziął się termin „Heizungs-Hammer”?
Ukuł go tabloid „Bild” w 2023 roku, publikując go na okładce dzień po ujawnieniu jeszcze niezatwierdzonego projektu starej ustawy. Według badania naukowego gazeta używała tego lub podobnego sformułowania ponad 250 razy w ciągu kolejnego roku. Badacze oceniają, że inne media w dużym stopniu reagowały na ten ton, co doprowadziło do zdominowania całej debaty publicznej przez jeden emocjonalny przekaz.
Czy złożone wcześniej wnioski o dofinansowanie pomp ciepła są nadal ważne?
Nie. Wnioski przygotowane według dotychczasowych zasad straciły ważność z dnia na dzień wraz z wejściem w życie nowej ustawy, mimo że jeszcze dzień wcześniej doradcy energetyczni publicznie zachęcali do ich szybkiego składania.
Fot. Max Vakhtbovych / Pexels
Komentarze (0)