El Niño to ponadprzeciętne ocieplenie wód powierzchniowych równikowego Pacyfiku, które rodzi się z osłabienia wiatrów równikowych i zatrzymania upwellingu. Jego skutki rozchodzą się po całym globie: powodzie w Andach, susze w Australii, załamanie połowów u wybrzeży Peru i krótkotrwały wzrost globalnej temperatury. Wyjaśniamy mechanizm, globalne konsekwencje i różnice między El Niño a jego chłodnym odpowiednikiem La Niña.
Łagodna nazwa kryje brutalne skutki: gdy wody Pacyfiku nagrzewają się ponad normę, Peru traci połowy ryb, Australia zmaga się z suszą, a Andy toną w powodziach. El Niño to jeden z tych mechanizmów klimatycznych, które przypominają, jak bardzo odległa oceaniczna równowaga może wywrócić do góry nogami życie i gospodarkę na kilku kontynentach jednocześnie.
Najważniejsze:
- El Niño to ponadprzeciętne ocieplenie wód powierzchniowych równikowego Pacyfiku, wywołane osłabieniem wiatrów pasatowych i zatrzymaniem wynoszenia zimnych wód głębinowych
- Nazwa pochodzi od peruwiańskich rybaków, którzy kojarzyli ocieplenie prądu z okresem Bożego Narodzenia i Dzieciątkiem Jezus
- Przeciwieństwem jest La Niña, faza ochłodzenia wód; oba zjawiska razem tworzą układ określany skrótem ENSO
- El Niño powoduje krótkotrwały wzrost globalnej temperatury, ale nie zmienia klimatu trwale, bo energia wraca do oceanu podczas fazy neutralnej lub La Niña
- Zjawisko pojawia się nieregularnie co kilka lat i trudno je precyzyjnie prognozować
Mechanizm: jak spokojny ocean zamienia się w klimatyczny wyzwalacz
Żeby zrozumieć El Niño, trzeba najpierw zobaczyć, jak wygląda Pacyfik bez niego. W warunkach neutralnych wiatry równikowe wiejące z kierunku wschodniego popychają ciepłe warstwy wody ku zachodowi. Efekt jest mierzalny: poziom morza przy wybrzeżach Indonezji jest o około pół metra wyższy niż przy wybrzeżu Ekwadoru. U brzegów Ameryki Południowej zachodzi równocześnie upwelling, czyli proces wynoszenia ku powierzchni chłodnych, zasobnych w składniki odżywcze wód głębinowych. Deszcze skupiają się nad ciepłymi wodami zachodniego Pacyfiku, a wschodnie wybrzeże Ameryki Południowej pozostaje stosunkowo suche.
El Niño zaczyna się, gdy owe wiatry równikowe tracą siłę nad środkową i zachodnią częścią Pacyfiku. Osłabienie cyrkulacji atmosferycznej przerywa upwelling: zimne wody przestają docierać ku powierzchni, temperatura przy Ameryce Południowej rośnie, a powietrze nabiera wilgoci. Jednocześnie zachodnia część oceanu ochładza się i staje się suchsza. Angielskojęzyczne źródła naukowe opisują tę dynamikę jako sprzężenie zwrotne Bjerknesa: słabnące wiatry sprzyjają napływowi ciepłej wody na wschód, słabszy upwelling wzmacnia to ocieplenie, a ocieplenie jeszcze bardziej osłabia cyrkulację atmosferyczną. Pętla kręci się, aż zasoby ciepłej wody zgromadzone w zachodnim Pacyfiku wyczerpią się i układ powoli wraca do punktu wyjścia.
ENSO nie jest zjawiskiem regularnym ani łatwo przewidywalnym, zarówno moment pojawienia się, jak i intensywność każdego epizodu pozostają przedmiotem badań i zaskoczeń dla klimatologów.
El Niño kontra La Niña, dwie twarze tej samej oscylacji
La Niña działa jak lustrzane odbicie El Niño. Zamiast nagrzania wód wschodniego Pacyfiku mamy ich ochłodzenie poniżej normy, a rozkład ciśnień atmosferycznych ulega odwróceniu. Podczas El Niño ciśnienie wzrasta nad Indonezją, Australią i pasem rozciągającym się przez Ocean Indyjski ku Atlantykowi. Przy La Niña wyższe ciśnienie dominuje nad środkowym i wschodnim Pacyfikiem, a niższe obejmuje większość pozostałych regionów tropikalnych i podzwrotnikowych.
Oba epizody trwają zwykle mniej więcej rok i przeplatają się nieregularnie z różną intensywnością oraz okresami neutralnymi o mniejszym oddziaływaniu. Epizody El Niño bywają gwałtowniejsze i bardziej spektakularne, natomiast La Niña potrafi się powtarzać i utrzymywać dłużej.
| Cecha | El Niño | La Niña |
|---|---|---|
| Temperatura wód wschodniego Pacyfiku | Wyższa niż przeciętna | Niższa niż przeciętna |
| Siła wiatrów równikowych | Osłabione | Wzmocnione |
| Upwelling u wybrzeży Ameryki Południowej | Zahamowany | Nasilony |
| Opady w Andach i zachodniej Ameryce Południowej | Intensywne, często katastrofalne | Zmniejszone |
| Opady w Azji Południowo-Wschodniej i północnej Australii | Zmniejszone, susze | Zwiększone |
| Wpływ na średnią globalną temperaturę | Krótkotrwały wzrost, wyższe ryzyko rekordowego roku | Nieznaczne ochłodzenie |
| Czas trwania i częstotliwość | Epizody zwykle silniejsze | Może trwać dłużej i się powtarzać |
Peru: kraj, który płaci rachunek za każdy epizod
Żadne państwo nie ilustruje ekonomicznego wymiaru El Niño tak wyraziście jak Peru. Wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej upwelling dostarcza zimnych, składnikami bogatych wód, które napędzają jeden z najbardziej wydajnych biologicznie ekosystemów morskich na świecie. Plankton kwitnie, ryby mają pod dostatkiem pożywienia, ptaki morskie żywią się rybami, a ich odchody nawarstwiają się w pokłady guana, cennego nawozu rolniczego, od wieków eksploatowanego przez lokalnych rolników.
El Niño rozbija ten łańcuch już na pierwszym ogniwie. Gdy ciepła, uboga w składniki odżywcze woda z rejonów tropikalnych zastępuje chłodne wody głębinowe, plankton zanika, za nim znikają ryby i ptaki, a przemysł rybacki notuje straty. Zazwyczaj ocieplenie jest przejściowe i trwa od kilku tygodni do nieco ponad miesiąca, po czym cyrkulacja odbudowuje się i połowy wracają do normy. Gdy jednak El Niño przeciąga się na wiele miesięcy, skutki stają się poważniejsze i mogą mieć wymiar katastrofy gospodarczej. Gospodarka Peru, historycznie i współcześnie mocno uzależniona od skali połowów, ponosi wówczas szczególnie dotkliwe straty.
Globalne echa: skąd powodzie w Andach, a skąd susze w Australii
El Niño nie pozostaje sprawą wyłącznie Pacyfiku. Ciepłe i zimne masy wody przemieszczają się w ramach wspólnego systemu oceanicznego oplatającego całą planetę, więc każde zaburzenie cyrkulacji w jednym regionie przenosi się na pozostałe. Na wybrzeżach Ameryki Południowej, normalnie suchych, pojawiają się gwałtowne deszcze i powodzie; w zwykle wilgotnych rejonach Azji Południowo-Wschodniej oraz północnej Australii zapanowują susze. Podczas jednego z odnotowanych epizodów powodzie dotknęły zachodnią część Ameryki.
Część hipotez klimatologicznych wiąże El Niño z bardziej śnieżnymi i mroźnymi zimami w Stanach Zjednoczonych, gorętszymi i bardziej suchymi latami we wschodniej Ameryce Południowej, a nawet w Europie, oraz z deficytami opadów w Afryce. Są to hipotezy oparte na obserwowanych korelacjach, a nie w pełni wyjaśnione związki przyczynowo-skutkowe, mechanizmy tzw. telekoneksji między Pacyfikiem a odległymi regionami świata pozostają obszarem aktywnych badań naukowych.
Na poziomie energetycznym: podczas El Niño znaczne ilości energii termicznej przepływają z oceanu do atmosfery, podnosząc krótkotrwale średnią temperaturę powierzchni Ziemi i zwiększając prawdopodobieństwo, że dany rok okaże się rekordowo ciepłym. Efekt ten wygasa jednak razem ze zjawiskiem, podczas faz neutralnych i La Niña energia może wracać do oceanu, przez co El Niño samo w sobie nie napędza długofalowej zmiany klimatu.
Skąd wzięła się nazwa chłopca
Określenie El Niño, po hiszpańsku „chłopiec” lub „dzieciątko”, pochodzi od peruwiańskich rybaków, którzy dostrzegali ocieplenie przybrzeżnych wód najczęściej w okolicach świąt Bożego Narodzenia i kojarzyli je z Dzieciątkiem Jezus. Z czasem określenie to, pierwotnie odnoszące się do sezonowego i stosunkowo łagodnego zjawiska, przeszło do języka nauki jako nazwa ciepłej fazy szerszego układu klimatycznego. La Niña, „dziewczynka”, jako nazwa chłodnej fazy pojawiła się później, symetrycznie do pierwowzoru.
Najczęściej zadawane pytania
Czy El Niño można przewidzieć z wyprzedzeniem?
Tylko częściowo. Źródła naukowe jednoznacznie wskazują, że ENSO nie jest łatwe do prognozowania, zjawisko pojawia się nieregularnie, a jego intensywność bywa zaskoczeniem nawet dla zaawansowanych modeli atmosferycznych. Przedział „co kilka do kilkunastu lat” dobrze oddaje tę nieprzewidywalność.
Ile trwa typowy epizod El Niño?
Zwykle około roku, choć samo ocieplenie wód przy Ameryce Południowej może początkowo trwać zaledwie kilka tygodni do nieco ponad miesiąca. Gdy zjawisko przedłuża się na wiele miesięcy, jego skutki gospodarcze i klimatyczne gwałtownie rosną.
Czy El Niño przyspiesza globalne ocieplenie?
El Niño wywołuje przejściowy wzrost globalnej temperatury i zwiększa ryzyko rekordowo ciepłego roku, ale nie jest motorem długoterminowej zmiany klimatu. Energia uwolniona do atmosfery podczas El Niño wraca do oceanu w kolejnej fazie, neutralnej lub La Niña, co sprawia, że bilans długofalowy pozostaje wyrównany.
Dlaczego Peru jest szczególnie wrażliwe na El Niño?
Kraj ten jest historycznie i gospodarczo silnie uzależniony od połowów ryb. Zahamowanie upwellingu przez El Niño oznacza załamanie całego ekosystemu, od planktonu, przez ryby i ptactwo morskie, po przemysł rybacki i produkcję guana jako nawozu, co przekłada się na straty obejmujące wiele sektorów jednocześnie.
Czy El Niño wpływa na klimat w Polsce?
Część hipotez klimatologicznych sugeruje, że El Niño może wiązać się z gorętszymi i bardziej suchymi latami w Europie, jednak mechanizmy tego powiązania, określane w anglojęzycznej klimatologii mianem telekoneksji, nie są jeszcze w pełni wyjaśnione i pozostają przedmiotem badań. Polska nauka meteorologiczna obserwuje te zależności, ale jednoznacznych, potwierdzonych związków przyczynowych na razie brak.
Fot. Aplaice / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Komentarze (0)