Fiskus wraca po swoje po latach. Przedawnienie podatków może stać się fikcją

Projekt, który jeszcze kilka miesięcy temu wydawał się zbyt kontrowersyjny, by realnie trafić na legislacyjną ścieżkę, właśnie wrócił do gry. Nowelizacja Kodeksu karnego skarbowego i Ordynacji podatkowej autorstwa Ministerstwa Finansów została skierowana do Rządowego Centrum Legislacji. Jeśli wejdzie w życie, może zasadniczo zmienić relację państwa z podatnikiem - i to nie na krótką metę.

Sedno zmian? Przedawnienie podatku przestanie chronić przed odpowiedzialnością karną. Nawet po wielu latach.

Koniec zasady: „minęło pięć lat – sprawa zamknięta”

Dziś obowiązuje względnie jasna reguła: zobowiązanie podatkowe przedawnia się co do zasady po pięciu latach, a wraz z nim wygasa karalność przestępstwa skarbowego. Projekt Ministerstwa Finansów zakłada zerwanie z tym mechanizmem.

Technicznie ma to nastąpić poprzez uchylenie art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego. W praktyce oznacza to jedno: nawet jeśli fiskus nie może już dochodzić podatku w postępowaniu podatkowym, nadal będzie mógł wszcząć lub kontynuować postępowanie karne skarbowe.

Odpowiedzialność karna zostaje całkowicie oderwana od podatkowego przedawnienia.

Resort finansów przekonuje, że to konieczne. Argumentem są skomplikowane, wieloletnie oszustwa – przede wszystkim karuzele VAT – które często wychodzą na jaw dopiero po długim czasie. Zdaniem MF obecne ramy czasowe pozwalają sprawcom unikać odpowiedzialności.

Dwa porządki, jedna konsekwencja

W uzasadnieniu projektu ministerstwo konsekwentnie podkreśla rozdzielenie dwóch reżimów: podatkowego i karnego. Zobowiązanie podatkowe to jedno, przestępstwo skarbowe – drugie. I nie powinny one być automatycznie „spinane” jednym terminem przedawnienia.

Problem w tym, że w praktyce oba porządki są ze sobą ściśle powiązane. A projekt – choć formalnie porządkuje system – faktycznie otwiera fiskusowi nową drogę działania.

Bo nawet jeśli urząd nie może już wydać decyzji podatkowej, sąd karny może orzec obowiązek naprawienia szkody. A ta „szkoda” bardzo często odpowiada po prostu wysokości niezapłaconego podatku.

Fiskus wchodzi „tylnymi drzwiami”

To właśnie ten mechanizm budzi największe obawy ekspertów.

Jak wskazuje adwokat Marek Jarosiewicz, nowelizacja wpisuje się w szerszy trend zaostrzania polityki fiskalnej państwa.

Przedawnienie przestępstwa skarbowego przestanie być uzależnione od przedawnienia podatkowego. Może dojść do sytuacji, w której fiskus nie może już dochodzić należności w postępowaniu podatkowym, ale zrobi to pośrednio – w procesie karnym, nawet po 10 latach

– tłumaczy.

W praktyce oznacza to możliwość odzyskiwania podatków „tylnymi drzwiami”, przy użyciu instrumentów prawa karnego, a nie administracyjnego. Dla podatnika różnica jest kolosalna – inny ciężar dowodu, inne konsekwencje procesowe i zupełnie inna presja.

Z pozoru ograniczenie nadużyć, w praktyce nowa władza

Projekt zawiera też element, który na pierwszy rzut oka wygląda na ukłon w stronę podatników. Chodzi o likwidację przepisu Ordynacji podatkowej, który pozwalał zawieszać bieg przedawnienia podatku z chwilą wszczęcia postępowania karno-skarbowego „w sprawie”, nawet bez postawienia komukolwiek zarzutów.

Ten mechanizm był od lat krytykowany przez sądy administracyjne, Rzecznika Praw Obywatelskich i doktrynę prawa podatkowego jako narzędzie czysto instrumentalne.

Nowelizacja zakłada, że podatkowy termin przedawnienia będzie biegł dalej, niezależnie od postępowania karnego. Formalnie więc – koniec „zamrażania” terminów.

Tyle że jednocześnie fiskus dostaje możliwość działania zupełnie innym torem, bez ograniczeń czasowych znanych z prawa podatkowego.

Utrata poczucia bezpieczeństwa prawnego

Zdaniem Eweliny Skwierczyńskiej, doradcy podatkowego, największym kosztem projektowanych zmian będzie osłabienie zasady pewności prawa.

W skrajnych przypadkach odpowiedzialność może być dochodzona nawet po kilkunastu czy dwudziestu latach. Dla państwa to narzędzie walki z najcięższymi przestępstwami. Dla podatnika – trwała niepewność i ryzyko, które wykracza poza standardowe ryzyko biznesowe

– ocenia.

Problemem jest również praktyka. Polskie sądy karne nie są wyspecjalizowane w złożonych sprawach podatkowych, które wymagają wiedzy ekonomicznej, rachunkowej i międzynarodowej.

Bez realnego wzmocnienia kompetencji i gwarancji procesowych system może stać się nie tylko surowszy, ale też mniej sprawiedliwy.

Przedawnienie jako fikcja?

Ministerstwo Finansów podkreśla, że celem zmian nie jest uderzenie w uczciwych podatników, lecz skuteczniejsze ściganie poważnych oszustw skarbowych. Krytycy odpowiadają jednak, że w praktyce granica między „ciężkim przestępstwem” a wieloletnim sporem podatkowym bywa bardzo cienka.

Jeśli projekt wejdzie w życie w obecnym kształcie, przedawnienie podatkowe może pozostać w kodeksach – ale stracić realne znaczenie. A to oznacza fundamentalną zmianę filozofii prawa podatkowego: od zasady zamknięcia spraw po określonym czasie, do permanentnej odpowiedzialności, z której nie ma już prostego wyjścia.