Jarosław Kaczyński przeszedł drogę od podziemnego kolportera wydawnictw w stanie wojennym do premiera współrządzącego krajem razem z bratem-prezydentem. Przez ponad rok Polska była jedynym demokratycznym państwem, w którym bracia bliźniacy jednocześnie zajmowali oba najwyższe urzędy wykonawcze. Biografia Kaczyńskiego to zarazem zwierciadło trzech dekad polskiej historii: od opozycji antykomunistycznej przez Okrągły Stół po trwającą do dziś grę o władzę.
Dom, który był lekcją historii
Żeby zrozumieć polityczną drogę Jarosława Kaczyńskiego, warto zacząć nie od pierwszego mandatu poselskiego, lecz od mieszkania na warszawskim Żoliborzu, w którym przyszedł na świat. Ojciec był inżynierem, który walczył w szeregach Armii Krajowej i brał udział w powstaniu warszawskim. Matka, nosząca panieńskie nazwisko Jasiewicz, przynależała do Szarych Szeregów, a jej zawodowe życie związało się z Instytutem Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk jako filolożka polska. W polskich realiach lat pięćdziesiątych taki rodowód nie był wyłącznie powodem do rodzinnej dumy, był ciężarem politycznym. Akowska przeszłość rodziców oznaczała, że Kaczyńscy dorastali w cieniu systemu, który tę przeszłość stygmatyzował.
Najważniejsze:
- Jarosław Kaczyński, urodzony 18 czerwca 1949 roku w Warszawie, przez ponad rok sprawował funkcję premiera, podczas gdy jego brat bliźniak Lech był jednocześnie prezydentem Polski, sytuacja bez udokumentowanego odpowiednika w historii demokracji.
- Obaj bracia wyrośli w domu o tradycjach niepodległościowych, ukończyli studia prawnicze i działali w strukturachach opozycji antykomunistycznej, choć w różnych miejscach i rolach.
- Jarosław Kaczyński przeszedł drogę od podziemnego kolportera wydawnictw i bibliotekarza w stanie wojennym do premiera, a następnie wieloletniego prezesa partii rządzącej, trajektoria rzadka nawet w skali europejskiej polityki.
Ta perspektywa pozwala inaczej odczytać pewien epizod z 1962 roku, gdy obaj bracia zagrali w filmie fabularnym opartym na powieści Kornela Makuszyńskiego, wyreżyserowanym przez Jana Batorego. Jarosław wcielił się w postać Jacka, Lech, Placka. Dzieci z domu o akowskim rodowodzie grające sympatycznych chłopców w państwowej wytwórni: to drobny, lecz ilustracyjny obraz podwójnego życia, jakie wiodły w tamtych latach całe rodziny o podobnym bagażu.
Rocznik, który ukształtował polskie państwo
W 1971 roku Jarosław Kaczyński uzyskał tytuł magistra na wydziale prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Razem z nim studiowali między innymi Andrzej Rzepliński, Marek Safjan, Bogusław Wołoszański i Mirosław Wyrzykowski. Brat Lech studiował na tym samym roku. To środowisko zasługuje na chwilę uwagi: rocznik warszawskich prawników wykształconych w schyłkowym PRL-u dostarczył polskiemu państwu nieproporcjonalnie wielu kluczowych aktorów, sędziów, polityków, publicystów. Nie chodzi tu o spisek czy sieć wzajemnych przysług, lecz o coś banalniejszego: ten sam kontekst akademicki, te same lektury, te same napięcia epoki formowały ludzi, którzy za kilkanaście lat mieli razem budować instytucje.
Kaczyński nie poprzestał na magistrze. W grudniu 1976 roku obronił doktorat, którego tematem była rola organów kolegialnych w zarządzaniu szkołą wyższą, praca pozornie techniczna, pisana pod kierunkiem Stanisława Ehrlicha i recenzowana przez trzech innych akademików. Warto jednak pamiętać, że dokładnie w tym samym roku, gdy Kaczyński kończył doktorat, miały miejsce wydarzenia czerwcowe: protesty robotnicze w Radomiu i Ursusie, które zmobilizowały środowisko późniejszego Komitetu Obrony Robotników. Drogi naukowa i polityczna skrzyżowały się niemal co do miesiąca.
Po doktoracie pracował jako adiunkt na wydziale zamiejscowym Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, a na początku lat osiemdziesiątych, jako starszy bibliotekarz w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie. Ta ostatnia posada, z pozoru marginalna, miała w realiach stanu wojennego pewną logikę: biblioteka była miejscem stosunkowo spokojnym, które nie eksponowało na represje, a jednocześnie dawała dostęp do obiegu informacji.
Opozycja: razem i osobno
Aktywność opozycyjna Jarosława Kaczyńskiego rozwijała się w kilku nakładających się kręgach. Od połowy lat siedemdziesiątych współpracował z Biurem Interwencyjnym Komitetu Samoobrony Społecznej KOR, którym kierowali Zofia i Zbigniew Romaszewscy. Od 1979 roku był częścią redakcji podziemnego miesięcznika prowadzonego przez Antoniego Macierewicza. We wrześniu 1980 roku zaangażował się w Solidarność przy Regionie Mazowsze, a wspólnie z Janem Olszewskim oraz tym samym Antonim Macierewiczem uruchomił w stolicy punkt z poradami prawnymi dla osób zakładających nowe związki zawodowe, inicjatywa prosta logistycznie, ale ważna dla tysięcy ludzi, którzy po raz pierwszy w życiu mieli prawo do legalnego zrzeszania się.
Po ogłoszeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku Kaczyński dotarł do strajkujących w Hucie Warszawa. Następnie zajął się kolportażem podziemnych druków i reaktywowaniem zakazanego miesięcznika, publikując pod pseudonimem Stanisław Staszek. Był to wybór typowy dla ówczesnej konspiracji: pseudonim chronił, ale nie wykluczał śledzenia. Przez kilka lat kilka komend wojewódzkich Milicji Obywatelskiej prowadziło sprawy operacyjnego sprawdzenia dotyczące jego osoby.
W 1982 roku współtworzył Komitet Helsiński w Polsce i uczestniczył w przygotowaniu raportu o naruszeniach praw człowieka, który zaprezentowano w 1983 roku na Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Madrycie. Od 1983 roku kierował Biurem Społeczno-Politycznym Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej Solidarności, struktury działającej w konspiracji po delegalizacji związku.
Brat Lech działał w tym czasie przede wszystkim w Gdańsku, w strukturach stoczniowych. Obaj pojawiali się razem w momentach przełomowych: podczas strajków w 1988 roku wspólnie doradzali robotnikom w Stoczni Gdańskiej. Przy Okrągłym Stole Jarosław uczestniczył w pracach zespołu do spraw reform politycznych i w negocjacjach z partiami satelickimi dawnego systemu. To nie był podział ideowy, raczej praktyczna decentralizacja, która zwiększała odporność całego środowiska na represje.
Bliźniacy na dwóch szczytach: precedens i jego granice
W lipcu 2006 roku Lech Kaczyński, piastujący wówczas urząd prezydenta, powierzył misję tworzenia rządu własnemu bratu. Przez ponad rok Polska była krajem, w którym bracia bliźniacy jednocześnie zajmowali oba najwyższe stanowiska wykonawcze. Żadne inne demokratyczne państwo nie znalazło się w analogicznej sytuacji.
Warto zapytać, dlaczego to tak rzadkie. Odpowiedź jest mniej oczywista, niż się wydaje. Większość konstytucji demokratycznych nie zawiera wprost przepisów zakazujących, by krewni piastowali jednocześnie urząd premiera i prezydenta, reguły antynepotyzmowe dotyczą zazwyczaj relacji podległości służbowej, a szef rządu i głowa państwa formalnie sobie nie podlegają. Bariera ma charakter raczej kulturowy niż prawny: koncentracja władzy wykonawczej w rękach jednej rodziny rodzi uzasadnione pytania o niezależność poszczególnych instytucji nawet wtedy, gdy żadna norma pisana nie została naruszona. W Polsce w 2006 roku ta nieformalna bariera okazała się słabsza niż logika koalicyjna: Lech Kaczyński nie dysponował wśród ówczesnych partnerów wyrazistą alternatywą, a Jarosław był naturalnym liderem partii.
Układ przetrwał do jesieni 2007 roku, gdy przedterminowe wybory parlamentarne przyniosły porażkę rządu Jarosława Kaczyńskiego. Nowym premierem został Donald Tusk, polityk, który dwa lata wcześniej przegrał z Lechem Kaczyńskim rywalizację o prezydenturę. Ten dramatyczny odwrócony symetryzm, rywal brata obejmuje kierownictwo rządu przy prezydenturze brata, trudno byłoby skonstruować na potrzeby fikcji literackiej.
Dwie kariery w jednym zestawieniu
| Obszar | Jarosław Kaczyński | Lech Kaczyński |
|---|---|---|
| Tradycja rodzinna | Ojciec żołnierz AK i uczestnik powstania warszawskiego; matka w Szarych Szeregach | |
| Wykształcenie | Doktorat na Wydziale Prawa UW, 1976; promotor Stanisław Ehrlich | Studia prawnicze na tym samym wydziale i roczniku co Jarosław |
| Opozycja w PRL | KOR w Warszawie, podziemny miesięcznik „Głos”, Komitet Helsiński, pseudonim Stanisław Staszek, kierownik Biura TKK Solidarności | Działalność w strukturach gdańskiej Solidarności, doradztwo strajkującym w Stoczni Gdańskiej |
| Szczyt kariery wykonawczej | Premier, lipiec 2006, październik 2007 | Prezydent RP, 2005–2010 |
| Dalsze losy | Prezes PiS nieprzerwanie od 2003 roku, poseł nieprzerwanie od 1997 roku, wicepremier w latach 2020–2022 oraz w 2023 | Zginął w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem w kwietniu 2010 roku |
Po Smoleńsku: asymetria losów
W kwietniu 2010 roku Lech Kaczyński zginął wraz z małżonką w katastrofie polskiego samolotu wojskowego podczas próby lądowania na lotnisku pod Smoleńskiem. Delegacja leciała na uroczystości upamiętniające ofiary zbrodni katyńskiej. Była to pierwsza śmierć urzędującego prezydenta Polski od dziesięcioleci.
Jarosław Kaczyński po śmierci brata stanął do przedterminowych wyborów prezydenckich w 2010 roku, lecz ich nie wygrał. Pozostał na czele Prawa i Sprawiedliwości, które w 2015 roku wygrało wybory parlamentarne i przez kolejne osiem lat sprawowało władzę. Sam Kaczyński w tym okresie formalnie pełnił funkcję posła, a w latach 2020–2022 oraz w 2023 roku, wicepremiera. Po wyborach parlamentarnych w 2023 roku i powołaniu trzeciego rządu Donalda Tuska przeszedł do opozycji.
Ta asymetria losów braci, jeden zginął w pełni sprawowania władzy, drugi prowadzi działalność polityczną przez kolejne dekady, nadaje całej historii wymiar wykraczający poza typową biografię polityczną. Obaj zaczęli identycznie: ten sam dzień urodzin, ten sam wydział prawa, te same struktury podziemia. Polska, która przez ponad rok miała ich obu jednocześnie na dwóch najwyższych urzędach, do dziś nie wypracowała przepisów, które taki układ wprost regulowałyby bądź wykluczały.
Najczęściej zadawane pytania
Czy bracia w opozycji działali razem czy osobno i co to oznaczało?
Działali w tych samych środowiskach, KOR, Solidarność, Okrągły Stół, ale w praktyce w różnych miejscach i rolach. Jarosław był zakorzeniony w strukturach warszawskich, Lech w gdańskich. Taki podział był typową strategią konspiracyjną: rozproszenie zmniejszało ryzyko jednoczesnego rozbicia całej sieci przez aparat bezpieczeństwa. W momentach przełomowych, takich jak strajki 1988 roku, pojawiali się razem.
Dlaczego właśnie 2006 był rokiem, w którym brat mianował brata na premiera?
Lech Kaczyński objął prezydenturę w 2005 roku, a jego partia wygrała wybory parlamentarne jesienią tego samego roku, lecz początkowo współrządziła z innymi ugrupowaniami. Gdy koalicja się rozpadła i konieczne stało się powołanie nowego szefa rządu, Jarosław Kaczyński był naturalnym kandydatem jako lider partii prezydenckiej. Prawo nie stało temu na przeszkodzie, a presja polityczna okazała się niewystarczająca, by powstrzymać ten wybór.
Czy inne kraje miały podobne przypadki skupienia władzy w rękach jednej rodziny?
Przypadki bliźniaków jednocześnie na najwyższych urzędach wykonawczych jednego państwa nie są udokumentowane w historii demokracji. Szerzej: sytuacje, w których bliscy krewni piastują premier- i prezydenturę równocześnie, zdarzały się sporadycznie w różnych systemach, ale zazwyczaj budziły na tyle silny sprzeciw opinii publicznej, że szybko kończyły się rezygnacją jednej ze stron. W Polsce w latach 2006–2007 tak się nie stało.
Co z prawnej perspektywy reguluje dziś taką sytuację w Polsce?
Obowiązująca konstytucja nie zawiera przepisu wprost zakazującego, by krewni jednocześnie sprawowali urząd prezydenta i premiera. Reguły dotyczące konfliktu interesów i nepotyzmu odnoszą się do mianowania bliskich na stanowiska podlegające danemu urzędnikowi, co formalnie nie dotyczy relacji między głową państwa a szefem rządu. Luka ta pozostaje nieuzupełniona.
Fot. Christian Wasserfallen / Pexels
Komentarze (0)