Osięciny to wieś na Kujawach z miejską przeszłością (prawa miejskie 1824–1870), zabytkowym kościołem Henryka Marconiego, klasycystycznym dworem Skarbków i tragiczną historią społeczności żydowskiej wymordowanej w 1942 roku w Kulmhof. Dziś to siedziba gminy licząca blisko 2925 mieszkańców, znana też z folklorystycznego zespołu Kujawioki.
Osięciny to miejscowość na Kujawach, która przez 46 lat nosiła status miasta, a dziś funkcjonuje jako wieś będąca siedzibą gminy. Kryje w sobie zabytki klasy architektonicznej, tragiczny rozdział Holokaustu oraz żywy ruch folklorystyczny, wszystko to na tle regionu, gdzie historia XX wieku odcisnęła szczególnie głębokie piętno.
Najważniejsze:
- Osięciny posiadały prawa miejskie przez zaledwie 46 lat (1824–1870), zjawisko degradacji miast było w XIX-wiecznym Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim stosunkowo częste i dotknęło dziesiątki miejscowości
- Według spisu z 2011 roku wieś liczyła 2925 mieszkańców i jest największą miejscowością w gminie
- Przed wojną społeczność żydowska tworzyła rozbudowaną sieć instytucji religijnych i kulturalnych; w 1942 roku jej członkowie zostali zamordowani w obozie zagłady Kulmhof
- Zachował się układ urbanistyczny dawnego miasteczka, zabytkowy kościół projektu Henryka Marconiego oraz klasycystyczny dwór rodu Skarbków
Gdzie leżą Osięciny i jak duże są dziś
Osięciny położone są w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie radziejowskim, na historycznym obszarze Kujaw. Pełnią funkcję siedziby administracyjnej gminy Osięciny. W latach 1975–1998 miejscowość wchodziła w skład dawnego województwa włocławskiego, zanim reforma administracyjna przesunęła ją do obecnego układu powiatowego.
Spis powszechny z marca 2011 roku wykazał blisko 2925 mieszkańców, co plasuje Osięciny jako największą miejscowość w gminie. W skali gmin wiejskich powiatu radziejowskiego, gdzie wiele miejscowości liczy kilkaset osób, Osięciny wyróżniają się wyraźnie jako lokalny ośrodek.
Krótki, ale widoczny epizod miejskości
Status miasta Osięciny uzyskały w 1824 roku, a utraciły go w 1870 roku, zaledwie po 46 latach. Degradacja miast w tym okresie była charakterystycznym zjawiskiem polityki carskiej w Królestwie Polskim: władze rosyjskie pozbawiły praw miejskich wiele mniejszych ośrodków, zwłaszcza po powstaniach narodowych. Osięciny wpisują się więc w szerszy los dziesiątek polskich miasteczek, które dziś funkcjonują jako wsie, lecz zachowały miejski układ przestrzenny.
Ten układ urbanistyczny, z obszernym rynkiem i siatką ulic charakterystyczną dla lokacji miejskiej, przetrwał do dziś i stanowi jeden z dowodów dawnego znaczenia miejscowości. Według dostępnych źródeł miejscowość istnieje od około siedmiuset lat.
Dwór Skarbków i kościół Marconiego, zabytki w rejestrze
Spośród zachowanych obiektów zabytkowych wyróżniają się dwa wpisane do rejestru zabytków. Pierwszy to zespół dworski z przełomu stuleci XVIII i XIX, składający się z klasycystycznej rezydencji określanej mianem pałacu Skarbków, towarzyszącego parku i zabudowań folwarcznych. Nazwa rezydencji pochodzi od rodu Skarbków: w 1888 roku, jak wynika ze spisu majętności powiatu włocławskiego, właścicielem dóbr osięcińskich był hrabia Józef Skarbek.
Drugi zabytek to neogotycki kościół parafialny, wzniesiony w połowie XIX wieku według projektu Henryka Marconiego, architekta, który w tym samym okresie kształtował oblicze wielu kościołów i gmachów publicznych na ziemiach polskich. Świątynia wraz z otaczającym ją cmentarzem i ogrodzeniem objęta jest ochroną konserwatorską. To jeden z nielicznych przykładów jego twórczości zachowanych na Kujawach.
Czytaj także: Como – miasto nad jeziorem Lario. Historia, zabytki i praktyczny przewodnik
Poza obiektami rejestrowymi, we wsi przetrwały też budynek dawnej bożnicy, użytkowany dziś handlowo, cmentarz żydowski oraz kilka starszych domów mieszkalnych z okresu przełomu XVIII i XIX stulecia.
Społeczność żydowska: od rozkwitu do zagłady
Historia Żydów osięcińskich to jedna z bardziej szczegółowo udokumentowanych kart dziejów tej miejscowości, a zarazem historia wspólna dla setek miasteczek wschodniej i centralnej Europy.
Struktura wspólnoty. W 1921 roku w Osięcinach mieszkało 436 Żydów, wywodzących się pierwotnie z Holandii i Niemiec. Trudnili się złotnictwem oraz przepisywaniem fragmentów Tory do mezuz, zajęcia wymagające wysokich kwalifikacji rzemieślniczych i religijnych, które plasowały ich w niszy pomiędzy rzemiosłem a służbą religijną. W miejscowości liczącej kilka tysięcy mieszkańców kilkaset osób wyznania mojżeszowego oznaczało realną obecność kulturową i ekonomiczną. Wspólnota utrzymywała bożnicę z blaszanym dachem, szkołę religijną (cheder), łaźnię rytualną (mykwę), wyższą szkołę talmudyczną (jesziwę), kasę pomocy dla chorych, bibliotekę i koło teatralne. Działały też lokalne oddziały organizacji religijno-politycznych: ortodoksyjnego Związku Prawdziwie Wiernych Izraela, ruchu Bedar oraz lewicowego stowarzyszenia syjonistycznego. Wśród znanych mieszkańców wymienia się Yitzhaka Poznańskiego oraz jego ojca Gershona Poznańskiego, sprawującego funkcję głównego rabina Osięcin.
Lata 1939–1942: represje i zagłada. Ostateczna likwidacja nastąpiła 16 kwietnia 1942 roku: mieszkańcy zostali zapędzeni do kościoła parafialnego, a następnie wywiezieni ciężarówkami służącymi jako mobilne komory gazowe do obozu zagłady Kulmhof (Chełmno nad Nerem), oddalonego o około 60 kilometrów.
Ślady września 1939 i końca wojny
Wrzesień 1939 roku pozostawił w Osięcinach jeszcze jeden ślad: w miejscowości urządzono wówczas punkt opatrunkowy, do którego zwożono rannych żołnierzy niemieckich z walk pod Włocławkiem.
W 1945 roku, wedle relacji jednego świadka, w pobliskim lesie żołnierze radzieccy mieli rozstrzelać około stu jeńców niemieckich. Ciał nigdy nie odnaleziono, co sprawia, że zdarzenie to pozostaje udokumentowane wyłącznie jedną relacją ustną, bez możliwości niezależnej weryfikacji.
Kujawioki, regionalna inicjatywa kulturalna z zasięgiem
Przy miejscowym Gminnym Ośrodku Kultury działa folklorystyczny zespół Kujawioki. Swoją pierwszą publiczną prezentację dał w lutym 1989 roku w tej samej sali, w której zrodził się pomysł jego powołania; kilka miesięcy później, w połowie 1989 roku, przyjęto oficjalną nazwę. Przez trzy dekady działalności Kujawioki zbudowały repertuar liczący sto utworów i nagrały jeden album muzyczny, jak na gminny zespół folklorystyczny jest to dorobek wyróżniający go na tle podobnych inicjatyw.
Zespół koncertował poza granicami kraju, goszcząc we Francji, Niemczech i na Białorusi. Szczególnym momentem w jego historii był czerwiec 1999 roku, kiedy wystąpił w Bydgoszczy przed papieżem Janem Pawłem II. Kujawioki są jedną z niewielu kulturalnych inicjatyw gminy obecnych w mediach o zasięgu krajowym i międzynarodowym.
Patroni gminy
W lutym 2007 roku gmina Osięciny obrała sobie patronów: błogosławionych kapłanów Wincentego Matuszewskiego i Józefa Kurzawę, obaj zostali zaliczeni do grona męczenników zamordowanych w czasie drugiej wojny światowej. Wybór ten wpisuje się w szerszą tendencję polskich samorządów do upamiętniania ofiar II wojny światowej w wymiarze lokalnym.
Najczęściej zadawane pytania
Dlaczego Osięciny utraciły prawa miejskie tak szybko po ich uzyskaniu?
Degradacja miast w Królestwie Polskim w drugiej połowie XIX wieku była elementem celowej polityki carskiej, wymierzonej między innymi w ośrodki zbyt małe, by utrzymać infrastrukturę miejską, lub leżące poza głównymi szlakami handlowymi. Osięciny utraciły status miasta w 1870 roku, co nie było przypadkiem jednostkowym, ten sam los spotkał wówczas dziesiątki polskich miasteczek.
Skąd pochodzi informacja o rozstrzelaniu jeńców w 1945 roku i dlaczego nie jest potwierdzona?
Relacja o rozstrzelaniu około stu jeńców niemieckich przez żołnierzy radzieckich pochodzi wyłącznie od jednego świadka; ciał nigdy nie odnaleziono. Oznacza to, że zdarzenie to, choć odnotowane, nie zostało dotąd potwierdzone przez niezależne źródła ani wykopaliska. Zdarzenie to wymaga dalszych badań archiwalnych.
Czy dawna bożnica w Osięcinach jest dostępna dla zwiedzających?
Budynek dawnej bożnicy pełni dziś funkcję obiektu handlowego i nie jest udostępniany jako miejsce pamięci. Pamiątką po społeczności żydowskiej jest też cmentarz żydowski, który jednak nie jest objęty szczegółowym opisem w dostępnych źródłach.
Czy w Osięcinach działała kiedyś kolej?
Tak. We wsi funkcjonowała stacja kolei wąskotorowej Osięciny. Linia ta nie istnieje już w czynnej infrastrukturze kolejowej, stanowiąc przykład zanikłego elementu lokalnej sieci transportowej, charakterystycznego dla wielu małych miejscowości regionu kujawskiego.
Fot. N. Chylińska / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 pl)
Komentarze (0)