Emilian Kamiński: aktor, który teatr wybudował własnoręcznie

Emilian Kamiński – aktor i reżyser, który w stanie wojennym grał w podziemiu, a dekady później wybudował własny teatr dosłownie własnymi rękami. Portret artysty, którego życie łączyło scenę, opór i cegłę.

Dziś, 10 lipca, Emilian Kamiński obchodziłby 74. urodziny. Aktor i reżyser, który przez dekady kształtował warszawskie życie teatralne, odszedł 26 grudnia 2022 roku w Józefowie po długiej chorobie. Zostawił po sobie coś więcej niż role i nagrody: własny teatr, który powstawał latami z jego własnych rąk, dosłownie.

Najważniejsze:

• Kamiński urodził się latem 1952 roku w Warszawie; odszedł w grudniu 2022 roku w Józefowie, w otoczeniu rodziny, po długiej chorobie
• Ukończył warszawską uczelnię teatralną w 1975 roku i natychmiast trafił na scenę prowadzoną przez jednego z największych polskich reżyserów powojennych
• W stanie wojennym współtworzył podziemny Teatr Domowy, spektakle w prywatnych mieszkaniach jako realna, powtarzana setki razy forma artystycznego oporu
• Teatr Kamienica, otworzony w 2009 roku, był owocem wieloletnich poszukiwań, zbiórki funduszy i osobistej pracy fizycznej przy budowie
• Pośmiertnie odznaczony najwyższym stopniem Orderu Odrodzenia Polski; spoczął w kwaterze zasłużonych na warszawskich Powązkach Wojskowych

Z technikum ekonomicznego na deski teatru

Kamiński kształcił się najpierw w Technikum Ekonomicznym nr 8 w Warszawie, kierunek odległy od sztuki scenicznej, jakby zaprojektowany z myślą o bezpiecznej, przewidywalnej karierze. Fascynacja teatrem okazała się jednak silniejsza od rachunkowości. Dostał się do stołecznej uczelni teatralnej, którą ukończył w 1975 roku, i niemal natychmiast po dyplomie stanął na scenie Teatru na Woli w debiutanckim spektaklu tej sceny, sztuce Kruczkowskiego wyreżyserowanej przez Tadeusza Łomnickiego, jedną z najważniejszych postaci polskiego teatru powojennego. Był to start w pierwszej lidze.

Na ekranie pojawił się dwa lata później, wcielając się w jednego z młodych żołnierzy Szarych Szeregów w obrazie o akcji odbicia więźniów z rąk niemieckiego okupanta. Filmowe początki były więc równie symboliczne jak teatralne: od razu role dotyczące polskiej historii i tożsamości.

Epoka Hanuszkiewicza: centrum polskiego teatru

Przez niemal sześć lat, od końca lat siedemdziesiątych do początku osiemdziesiątych, Kamiński był związany z Teatrem Narodowym pod dyrekcją Adama Hanuszkiewicza, reżysera, który w PRL-u budził skrajne emocje, ale przyciągał pełne widownie i wyznaczał kierunki debaty o polskiej kulturze. Hanuszkiewicz inscenizował romantycznych wieszczów w sposób widowiskowy, często kontrowersyjny, zawsze budzący dyskusję. Jego Dziady, Sen srebrny Salomei, Samuel Zborowski czy Treny były wydarzeniami o ogólnopolskim zasięgu, omawianymi w prasie i komentowanymi przez krytyków z całego kraju.

Udział Kamińskiego w tych produkcjach, obok Mickiewicza i Słowackiego grał też w spektaklach opartych na Dostojewskim, Kochanowskim czy Boccacciu, oznaczał obecność w samym centrum polskiego życia teatralnego tamtej dekady. Była to szkoła nie tylko aktorska, ale też strategiczna: kto grał u Hanuszkiewicza, ten był widoczny i rozpoznawalny.

Równolegle, w przełomowych latach 1980–1981, Kamiński przystąpił do NSZZ „Solidarność” i objął funkcję zastępcy przewodniczącego komisji związkowej działającej wewnątrz Teatru Narodowego. Zaangażowanie w „Solidarność” w instytucji państwowej, nadzorowanej przez aparat partyjny, wymagało wówczas odwagi, której nie brakowało wielu ludziom teatru.

Teatr Domowy: sto razy w cudzym salonie

Po wprowadzeniu stanu wojennego część środowiska aktorskiego zbojkotowała oficjalne sceny i państwową telewizję. Kamiński wybrał aktywny opór: był jednym ze współtwórców Teatru Domowego, w którym spektakle odbywały się potajemnie w prywatnych mieszkaniach. Pierwsze przedstawienie zagrali jesienią 1982 roku w mieszkaniu Ewy Dałkowskiej, sztukę opowiadającą o losach więźniów stanu wojennego, którą zobaczyło około czterdziestu osób. Liczba może wydawać się skromna, ale spektakl powtórzono jeszcze sto razy. Przy założeniu podobnej średniej frekwencji oznacza to kilka tysięcy widzów, którzy obejrzeli zakazane przedstawienie w warunkach realnego ryzyka.

Czytaj także: Patrycja Soliman – aktorka Teatru Narodowego, której kariera zaczęła się jeszcze przed dyplomem

Dla porównania: oficjalne teatry w tamtym czasie działały pod ścisłą kontrolą cenzury i władz. Każde z tych stu powtórzeń było świadomą decyzją, by nie milczeć. W repertuarze znalazł się też pamflet na generała Wojciecha Jaruzelskiego, gatunek w teatrze podziemnym ryzykowny, ale celowo ostry. Równolegle Kamiński prowadził firmę budowlaną, łącząc artystyczny opór z praktycznym zarabianiem na życie poza systemem.

Ateneum, nagrody i rola, która dała rozpoznawalność

Od początku lat osiemdziesiątych do przełomu wieków Kamiński był związany z Teatrem Ateneum, gdzie zadebiutował również jako reżyser, wystawiając spektakl o świecie dyskotekowej muzyki. Był też współtwórcą widowiska poświęconego Jacquesowi Brelowi, tworzonego razem z Wojciechem Młynarskim. W kolejnych latach pojawiał się na scenach całej Warszawy: w Komedii, Rozmaitościach, Powszechnym, Muzycznym Roma, Studio Buffo i Rampie na Targówku. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych wrócił do Teatru Narodowego.

Szeroką rozpoznawalność poza środowiskiem teatralnym przyniósł mu film i telewizja: zagrał malarza pełnego temperamentu i fantazji w ekranizacji klasycznej powieści Kornela Makuszyńskiego o perypetiach tytułowej panny Ewy. Rola okazała się przełomowa dla jego popularności wśród masowej widowni.

Nagrody potwierdzały rangę artystyczną: na Festiwalu Teatrów Jednego Aktora w Toruniu odebrał zarówno nagrodę jury, jak i publiczności za monodram na podstawie prozy Patricka Süskinda. Wyróżnienie za autorskie słuchowisko zdobył na ogólnopolskim festiwalu radiowo-telewizyjnym w Sopocie, a drugie miejsce w plebiscycie publiczności podczas rzeszowskiego przeglądu teatralnego, za rolę w przedstawieniu kanadyjskiego dramaturga Morrisa Panycha.

Teatr Kamienica: projekt życia, dosłownie

Marzenie o własnej scenie Kamiński realizował metodycznie i bez pośpiechu. Poszukiwania odpowiedniego miejsca rozpoczął na początku lat dwutysięcznych. Przez kolejne pięć lat zbierał fundusze i materiały niezbędne do przeprowadzenia inwestycji, a przy samych pracach budowlanych uczestniczył fizycznie, co wobec wcześniejszego prowadzenia firmy budowlanej było czymś więcej niż symbolicznym gestem właściciela. Nad wykończeniem wnętrz pracowały jego żona, aktorka Justyna Sieńczyłło, oraz Jolanta Pachowska.

Uroczyste otwarcie teatru odbyło się w marcu 2009 roku, w Międzynarodowym Dniu Teatru, który zbiegł się ze stuleciem wybudowania samej kamienicy. Pierwszym regularnym spektaklem scena grała kilka tygodni później. Nazwiska wszystkich, którzy przyczynili się do realizacji projektu, umieszczono na pamiątkowej tablicy na dziedzińcu budynku, gest rzadki w środowisku, w którym zasługi zwykle pochłania instytucja.

Co Teatr Kamienica znaczył dla Warszawy? Był prywatną sceną niezależną od mechanizmów finansowania publicznego i związanych z tym oczekiwań programowych. W mieście zdominowanym przez duże teatry repertuarowe z państwowym budżetem, taki projekt oznaczał możliwość tworzenia repertuaru według własnego uznania artystycznego. Fundację wspierającą działalność teatru Kamiński powołał już wcześniej, jeszcze zanim scena była gotowa, co sugeruje, że myślał o niej nie jako o prywatnym przedsięwzięciu, lecz o instytucji z misją i zapleczem organizacyjnym.

Odznaczenia: mapa całego życia

Odznaczenie	Rok
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski	2022 (pośmiertnie)
Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”	2022
Krzyż Wolności i Solidarności	2019
Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości	2019
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski	2014
Medal Pamiątkowy „Pro Masovia”	2014
Medal Świętego Brata Alberta	2012
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski	2007
Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”	2007
Złoty Krzyż Zasługi	2005

Trzy kolejne stopnie Orderu Odrodzenia Polski, od Kawalerskiego przez Oficerski po Komandorski z Gwiazdą przyznany pośmiertnie, to rzadka sekwencja, która dokumentuje całą drogę: od artysty rozpoznawalnego do twórcy uznanego za ważnego dla kultury narodowej. Krzyż Wolności i Solidarności dopełnia obraz, potwierdzając oficjalnie to, co Kamiński zrobił w podziemiu w latach osiemdziesiątych.

Rodzina i ostatnie lata

Kamiński był starszym bratem aktorki Doroty Kamińskiej. Ze związku z Izabellą Jarską miał córkę Natalię. Z żoną Justyną Sieńczyłło wychował dwóch synów, Kajetana i Cypriana. Rodzina mieszkała w Józefowie pod Warszawą, gdzie aktor spędził ostatnie miesiące życia i odszedł w grudniu 2022 roku, w gronie najbliższych.

Pożegnanie i trwała pamięć

Pogrzeb odbył się na początku stycznia 2023 roku, po mszy świętej w kościele świętego Karola Boromeusza. Kamiński spoczął w kwaterze zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach, a całej uroczystości nadano rangę państwową. Niemal dwa lata później, w grudniu 2024 roku, w Warszawie odsłonięto mural upamiętniający aktora, na ścianie budynku przy alei „Solidarności”, w bezpośrednim sąsiedztwie założonego przez niego teatru. Trudno o bardziej wymowną lokalizację: artysta, który w stanie wojennym grał w podziemiu i działał w „Solidarności”, upamiętniony na ulicy noszącej jej imię.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego Teatr Domowy był realną formą oporu, a nie tylko gestem?

Spektakle Teatru Domowego odbyły się ponad sto razy, co przy kilkudziesięciu widzach na każdym z nich oznaczało tysiące odbiorców, którzy zetknęli się z treściami niemożliwymi do pokazania na oficjalnych scenach. Każde przedstawienie wiązało się z ryzykiem dla organizatorów i widzów. Regularność i skala tego działania odróżniały je od jednorazowego protestu, to była zorganizowana, konsekwentna działalność artystyczna poza systemem.

Jaka była filozofia Teatru Kamienica?

Kamiński budował scenę jako projekt niezależny finansowo i programowo od instytucji publicznych. Wieloletnie zbieranie funduszy, osobista praca przy budowie i wcześniejsze powołanie fundacji wspierającej teatr wskazują, że zależało mu na trwałości i autonomii. Teatr miał być jego własną odpowiedzią na pytanie, jaki teatr chce tworzyć, bez konieczności uzgadniania tego z dyrektorami, urzędnikami czy komitetami przyznającymi dotacje.

Jak Kamiński łączył artystyczną działalność z pracą budowlaną?

W czasach stanu wojennego Kamiński prowadził firmę budowlaną jako niezależne źródło utrzymania, jednocześnie grając w podziemnym Teatrze Domowym. Zdobyte wówczas praktyczne umiejętności budowlane i organizacyjne nie były tylko epizodem, fizycznie uczestniczył w pracach przy wznoszeniu Teatru Kamienica dwie dekady później. To rzadki przykład artysty, u którego praca rąk i praca na scenie przeplatały się przez całe życie.

Dlaczego filmografia Kamińskiego jest w tym artykule tylko zasygnalizowana?

Kamiński zagrał w wielu filmach i serialach, jednak oś jego kariery biegła przez teatr: to tam spędził większość czasu, stamtąd czerpał artystyczną tożsamość i tam realizował największe projekty. Rola w ekranizacji prozy Makuszyńskiego była jego najbardziej rozpoznawalnym wizerunkiem wśród widzów filmowych, ale to własny teatr był projektem życia.

Jakie odznaczenia otrzymał Emilian Kamiński?

Łącznie dziesięć odznaczeń i medali, w tym trzy kolejne stopnie Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Wolności i Solidarności, Złoty Krzyż Zasługi, dwa medale Gloria Artis w różnych stopniach, a także medale upamiętniające stulecie niepodległości, zasługi dla Mazowsza oraz działalność charytatywną.

Fot. Hiuppo / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)