Omega Speedmaster powstała w 1957 roku jako zegarek wyścigowy, nie kosmiczny. Droga na Księżyc prowadziła przez serię brutalnych testów NASA, w których Speedmaster pokonał Rolexa i Longines-Wittnauera – i do dziś pozostaje jedynym zegarkiem z formalną zgodą na spacery kosmiczne.
Zanim Omega Speedmaster trafiła na Księżyc, musiała przejść piekło na Ziemi. NASA smażyła ją, mroziła, potrząsała i katowała hałasem głośniejszym niż start rakiety, żeby sprawdzić, czy zwykły mechaniczny zegarek przetrwa kosmos. Przetrwał. I do dziś jest jedynym, który ma oficjalną zgodę na spacery kosmiczne.
Najważniejsze:
- Speedmaster powstał w 1957 roku jako zegarek sportowy i wyścigowy, nie kosmiczny.
- Do wyboru NASA doszło po serii ekstremalnych testów, w których Omega pokonała m.in. Rolexa i Longines-Wittnauera, źródła nie podają, dlaczego konkurenci odpadli, tylko że Speedmaster jako jedyny zmieścił się w normach dokładności.
- Speedmaster Professional, zwany Moonwatch, jako pierwszy zegarek był noszony przez człowieka spacerującego po Księżycu podczas misji Apollo 11.
- To wciąż jedyny zegarek z formalną zgodą NASA na spacery kosmiczne (EVA, czyli działania astronauty poza statkiem).
Zegarek dla kierowców, nie dla astronautów
Omega Speedmaster to dziś symbol kosmiczny, ale jego projektanci w 1957 roku myśleli o zupełnie innym środowisku: torach wyścigowych i lotniskach. Linia powstała jako chronograf sportowy i wyścigowy, kontynuacja wcześniejszych modeli marki z lat dwudziestych i trzydziestych, w tym Omegi 28.9, pierwszego małego chronografu naręcznego firmy. Chronograf to zegarek z wbudowanym stoperem: funkcją, która pozwala mierzyć czas okrążenia, odcinka lub dowolnego zdarzenia. Wprowadzenie Speedmastera wpisywało się też w rolę Omegi jako oficjalnego mierzącego czas na igrzyskach olimpijskich.
Czytaj także: Omega Speedmaster: od toru wyścigowego do Księżyca – historia zegarka, który przetrwał tam, gdzie inne odpadły
Pierwszy model, oznaczony jako referencja CK 2915, napędzał mechanizm (kaliber) oznaczony numerem 321. Skonstruował go w 1946 roku Albert Piguet z firmy Lemania, przejętej w 1932 roku przez koncern macierzysty Omegi, Société Suisse pour l’Industrie Horlogère. Sama nazwa Speedmaster wzięła się od charakterystycznej szczotkowanej stalowej ramki z podziałką tachymetryczną, czyli skalą do wyliczania prędkości na podstawie zmierzonego czasu, oraz od konwencji nazewniczej stosowanej przez Omegę przy modelach Seamaster i Railmaster.
Czytaj także: Omega Speedmaster: jak zegarek wyścigowy przeszedł testy godne sprzętu wojskowego i trafił na Księżyc
Dlaczego tamta konstrukcja wyglądała tak, a nie inaczej? Już pierwszy Speedmaster miał trzy charakterystyczne elementy, które przetrwały dekady: układ trzech liczników na tarczy, wypukłe szkło zwane Hésalite (plastik, nie minerał ani szafir, tańszy, lżejszy i odporny na rozbicie na kawałki, co w kokpicie ma znaczenie) oraz proste, wysokiej kontrastowe indeksy pozwalające odczytać czas jednym spojrzeniem. Wczesne modele używały tak zwanych wskazówek alfa, czyli rozszerzonych w środkowej części, przypominających węzeł na nitce. Praktyczny efekt: lepsza widoczność przy pobieżnym spojrzeniu, bez potrzeby wpatrywania się w tarczę.
Czytaj także: Omega Speedmaster: jak zegarek z toru wyścigowego stał się jedynym dopuszczonym do spacerów kosmicznych
W kolejnych latach model ewoluował. W 1959 roku pojawiła się wersja CK 2998 z czarną aluminiową ramką, a następnie jej odmiana z inną podziałką i wskazówkami alfa. W 1963 roku zadebiutowała referencja ST 105.002, a niecały rok później ST 105.003 z prostymi wskazówkami typu baton oraz ST 105.012, pierwszy model z napisem „Professional” na tarczy i asymetryczną kopertą chroniącą przyciski stopera i koronkę. Asymetria koperty to nie kaprys estetyczny, lecz rozwiązanie inżynieryjne: w rękawicy skafandra kosmicznego przypadkowe naciśnięcie przycisku jest realnym ryzykiem. Wszystkie te wczesne modele napędzał ten sam kaliber 321, zastąpiony dopiero w latach 1968–1969 kalibrem 861, użytym w klasycznym Moonwatchu. Egzemplarze, które trafiły na Księżyc podczas misji Apollo 11, miały jeszcze starszy mechanizm kaliber 321, w wersji z 1967 roku.
Dlaczego kosmos w ogóle potrzebował stopera
Chronografy powstały pierwotnie na potrzeby artylerii, liczenie czasu lotu pocisku to kwestia precyzji ognia, nie wygody. Szybko jednak okazały się niezbędne wszędzie tam, gdzie pracuje się z maszyną, a błąd kosztuje życie. Piloci używali ich do szacowania zużycia paliwa, obliczania trajektorii i kalibrowania innych zmiennych. Kierowcy wyścigowi mierzyli okrążenia. Nurkowie, czas spędzony pod wodą, bo wynurzenie się zbyt szybko grozi chorobą dekompresyjną. Dla wszystkich tych użytkowników chronograf to narzędzie pracy, nie ozdoba.
Kiedy prezydent Eisenhower zdecydował, że w programie Mercury mogą uczestniczyć wyłącznie piloci testowi, obecność chronografu na nadgarstku astronauty stała się niemal pewnikiem. Piloci testowi byli od lat przyzwyczajeni do pracy z zegarkiem jako instrumentem nawigacyjnym i pomiarowym. To właśnie ten kontekst, wojskowo-lotniczy, nie marketingowy, doprowadził Omegę pod skrzydła NASA.
Casting NASA: trzej finaliści, jeden podstępny mit i niewyjaśniona porażka Rolexa
Trzy lata przed oficjalnym dopuszczeniem Speedmastera do lotów kosmicznych astronauta Wally Schirra zabrał swój prywatny egzemplarz CK 2998 na pokład misji Mercury-Atlas 8 (Sigma 7). Wokół tego momentu narosła anegdota, powielana przez materiały prasowe Omegi i branżowe publikacje, jakoby zegarki do testów kupiono po cichu w sklepie jubilerskim Corrigan’s w Houston. James Ragan, były inżynier NASA odpowiedzialny za testowanie sprzętu programu Apollo, zdementował tę historię, nazywając ją, jak podaje źródło, „całkowitym wymysłem”.
Według niego NASA oficjalnie zebrała oferty od kilku marek już znanych pilotom wchodzącym do korpusu astronautów. Pod uwagę brano między innymi Breitlinga, Rolexa i Omegę oraz inne firmy produkujące mechaniczne chronografy. Hamilton zgłosił zegarek kieszonkowy i natychmiast odpadł z konkursu. W finale zostały trzy marki: Rolex, Longines-Wittnauer i Omega.
Tu pojawia się luka, którą warto nazwać wprost: źródło nie wyjaśnia, dlaczego Rolex i Longines-Wittnauer odpadły. Nie wiadomo, czy były awarie mechanizmów, przekroczenia dopuszczalnej dokładności, czy może oba zegarki po prostu wypadły gorzej we wszystkich kategoriach. Wiemy tylko tyle, że Speedmaster przetrwał całą baterię testów, mieszcząc się w granicach dopuszczalnej dokładności. Porażka konkurentów pozostaje nieudokumentowana w dostępnych materiałach.
Testy, które przypominały tortury dla mechanizmu
Wszystkie trzy finałowe zegarki przeszły tę samą serię testów w skrajnych warunkach. Były to zegarki mechaniczne nakręcane ręcznie, bo ani pierwszy automatyczny chronograf, ani pierwszy zegarek kwarcowy nie istniały jeszcze w momencie, gdy program kosmiczny już ruszał pełną parą.
| Rodzaj testu | Parametry | Co to oznacza w praktyce |
|---|---|---|
| Wysoka temperatura | 48 godzin w 71°C, potem 30 minut w 93°C | Temperatura jak w piekarniku; smary w mechanizmie mogą się upłynnić lub wyparować |
| Niska temperatura | 4 godziny w -18°C | Temperatura mroźnej zimy; metale kurczą się, luzy w mechanizmie się zmieniają |
| Cykle temperatury w niemal próżni | 15 cykli: 45 min w 71°C, 45 min w -18°C, ciśnienie 10⁻⁶ atm | Ciśnienie 10⁻⁶ atm to niemal doskonała próżnia, mniej niż jedna milionowa atmosfery, warunki zbliżone do przestrzeni kosmicznej |
| Wilgotność | 250 godzin, temperatura 20–71°C, wilgotność 95% | Warunki tropikalnej dżungli przez ponad 10 dni; ryzyko korozji i zaparowania szkła |
| Czysty tlen | 48 godzin, ciśnienie 0,35 atm, temperatura 71°C | Atmosfera wczesnych kapsuł kosmicznych NASA; czyste środowisko silnie utleniające, zwiększające ryzyko zapłonu materiałów |
| Wstrząsy | 6 uderzeń po 40g, 11 ms, z różnych kierunków | Wielokrotność siły grawitacji przez ułamek sekundy; jak uderzenie w twardą powierzchnię przy wypadku |
| Przyspieszenie liniowe | od 1 do 7,25g w 333 sekundy | Warunki startu rakiety; wielokrotna siła grawitacji działająca przez dłuższy czas |
| Niskie ciśnienie | 90 min przy 10⁻⁶ atm i 71°C, potem 30 min w 93°C | Symulacja warunków na orbicie; sprawdzenie, czy mechanizm nie rozpadnie się bez powietrza |
| Wysokie ciśnienie | 1,6 atm przez godzinę | Ciśnienie wyższe niż na poziomie morza; test szczelności koperty |
| Wibracje | 3 cykle po 30 min, częstotliwość 5–2000 Hz, impuls min. 8,8g | Szeroki zakres częstotliwości wibracji silników rakietowych |
| Hałas | 30 minut przy 130 dB, częstotliwość 40–10 000 Hz | 130 dB to poziom głośności startu rakiety lub silnika odrzutowego z bliska; fale dźwiękowe mogą fizycznie wprawiać elementy mechanizmu w drgania |
Ocena zakończyła się w marcu 1965 roku wyborem Speedmastera. Zegarek przetrwał całą baterię testów, a jego dokładność mieściła się w granicach pięciu sekund na dobę. Dla zegarka mechanicznego poddanego takim warunkom to wynik, który dziś robi wrażenie, zwłaszcza że współczesne precyzyjne chronometry testuje się w warunkach laboratoryjnych, nie kosmicznych. Czy dziś zegarki wytrzymałyby te testy łatwiej? Technologia mechanizmów i smarów posunęła się naprzód, ale źródło nie podaje, czy NASA aktualizowała protokół testowy.
Gemini, spacer w kosmosie i Księżyc
Pierwsze oficjalnie zakwalifikowane Speedmastery nosili astronauci podczas misji Gemini w marcu 1965 roku. Kilka miesięcy później zegarek towarzyszył pierwszemu amerykańskiemu spacerowi kosmicznemu podczas misji Gemini 4. Był to jednak dopiero wstęp do najważniejszego momentu w historii modelu: misji Apollo 11, podczas której Speedmaster Professional jako pierwszy zegarek w historii znalazł się na nadgarstku człowieka stąpającego po Księżycu.
Co ten zegarek oznacza dzisiaj, i dlaczego to pytanie jest trudniejsze niż wygląda
Speedmaster Professional pozostaje jednym z niewielu modeli formalnie zakwalifikowanych przez NASA do lotów kosmicznych i, jak podaje źródło, jedynym z zatwierdzoną zgodą na spacery kosmiczne (EVA). To rozróżnienie jest ważne: kwalifikacja do lotu kosmicznego i kwalifikacja do wyjścia poza statek to dwa różne standardy. Speedmaster spełnia oba.
Czy ta akredytacja to dziś funkcjonalna różnica, czy przede wszystkim prestiż? Uczciwa odpowiedź brzmi: oba. Z jednej strony protokół testowy NASA był i pozostaje jednym z najbardziej restrykcyjnych standardów testowania zegarków, jakie kiedykolwiek sformułowano. Z drugiej, większość nabywców Speedmastera nie planuje wychodzić w próżnię. Historia testów NASA tłumaczy jednak, dlaczego akurat ten model, spośród wielu chronografów na podobnym poziomie wykonania, stał się symbolem, po który sięgają kolekcjonerzy szukający kawałka historii kosmicznej na nadgarstku. Linia Speedmaster obejmuje dziś wiele wariantów, od ręcznie nakręcanych modeli historycznych po wersje analogowo-cyfrowe i automatyczne, ale to Speedmaster Professional, Moonwatch, pozostaje jej osią i najbardziej rozpoznawalnym przedstawicielem.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy powstał Omega Speedmaster?
Model wprowadzono w 1957 roku jako chronograf sportowy i wyścigowy, długo przed tym, zanim trafił do programu kosmicznego.
Który astronauta jako pierwszy nosił Speedmastera w kosmosie?
Był to Walter Schirra, który zabrał swój prywatny egzemplarz na pokład misji Mercury-Atlas 8 w 1962 roku, trzy lata przed oficjalną kwalifikacją zegarka przez NASA.
Czy Rolex naprawdę nie zdał testów NASA, czy po prostu przegrał?
Źródła historyczne tego nie wyjaśniają. Wiemy, że w finale znalazły się trzy marki: Rolex, Longines-Wittnauer i Omega, oraz że Speedmaster jako jedyny zmieścił się w normach dokładności po przejściu całej baterii testów. Co dokładnie zawiodło u konkurentów, czy były awarie, czy przekroczenia tolerancji, nie jest udokumentowane w dostępnych materiałach.
Ile egzemplarzy Speedmastera było na Księżycu?
Źródło potwierdza obecność Speedmastera Professional podczas misji Apollo 11 jako pierwszego zegarka noszonego przez człowieka na Księżycu. Kwestia obecności Speedmastera podczas innych misji Apollo wykracza poza zakres dostępnego materiału źródłowego.
Dlaczego NASA wybrała akurat Omegę?
Speedmaster jako jedyny z finałowej trójki przetrwał serię ekstremalnych testów temperaturowych, ciśnieniowych, wibracyjnych i akustycznych, mieszcząc się w dopuszczalnej dokładności pięciu sekund na dobę. Dlaczego konkurenci odpadli, tego źródła nie precyzują.
Czy Speedmaster wciąż ma zgodę NASA na loty kosmiczne?
Tak, pozostaje jednym z kilku modeli zakwalifikowanych przez NASA do lotów kosmicznych i jedynym z formalną zgodą na spacery kosmiczne poza statkiem (EVA).
Fot. Omega / Wikimedia Commons (Public domain)
Komentarze (0)