Omega Speedmaster powstał w 1957 roku jako chronograf sportowy dla kierowców i pilotów – kosmos nie był w planach. Jak zegarek zaprojektowany pod tor wyścigowy pokonał Rolexa i Longines-Wittnauer w testach NASA i trafił na Księżyc? Historia przetargu, legend i ekstremalnych prób, które przetrwał tylko jeden zegarek.
Zanim Omega Speedmaster stał się symbolem podboju kosmosu, był po prostu solidnym zegarkiem sportowym dla kierowców i pilotów. Droga od toru wyścigowego do powierzchni Księżyca zajęła mu ponad dekadę i wiodła przez serię testów ekstremalnych, które przetrwał jako jedyny z trójki finalistów NASA, pokonując między innymi Rolexa.
Najważniejsze:
- Speedmaster powstał w 1957 roku jako chronograf sportowy, a nie zegarek kosmiczny, kosmos był przypadkowym przeznaczeniem, nie zamierzonym
- Model Speedmaster Professional to jedyny zegarek, który NASA dopuściła do spacerów kosmicznych (EVA), żadna inna marka nie może się tym pochwalić do dziś
- Zanim Omega zdobyła kontrakt z NASA, musiała pokonać Rolexa i Longines-Wittnauer w serii ekstremalnych testów; o wyborze zdecydowała między innymi dokładność w granicach 5 sekund na dobę
- Zegarki użyte podczas misji Apollo 11 korzystały ze starszego mechanizmu Calibre 321, a nie nowszego Calibre 861, historia warstw technicznych Speedmastera to osobna opowieść
Zegarek do wyścigów, nie do kosmosu
Omega wprowadziła linię Speedmaster w 1957 roku jako sportowy chronograf dla kierowców i pilotów, kontynuując dorobek wcześniejszych konstrukcji marki z lat dwudziestych i trzydziestych, w tym modelu Omega 28.9, pierwszego małego chronografu naręcznego firmy. Dla zwykłego użytkownika tamtych lat Speedmaster był przede wszystkim precyzyjnym narzędziem do pomiaru czasu na torze lub w kokpicie, a nie obiektem pożądania kolekcjonerów. Omega pełniła wówczas rolę oficjalnego mierzącego czas na igrzyskach olimpijskich, co nadawało marce prestiż w środowisku sportowym.
Pierwszy model, oznaczony jako referencja CK 2915, napędzał mechanizm Calibre 321, skonstruowany w 1946 roku przez Alberta Pigueta z firmy Lemania. Lemania została przejęta w 1932 roku przez spółkę matkę Omegi, Société Suisse pour l’Industrie Horlogère (SSIH). Nazwa Speedmaster nie wzięła się z marketingowej fantazji, wynikała z tachymetrycznej skali na stalowej, szczotkowanej ramce zegarka oraz z konwencji nazewniczej ustalonej wcześniej przy modelach Seamaster i Railmaster.
Czytaj także: Omega Speedmaster: od toru wyścigowego do Księżyca – historia zegarka, który przetrwał piekło testów NASA
Już pierwsza wersja miała cechy, które do dziś kojarzą się z tą linią: układ trzech subtarcz z dwunastogodzinnym chronografem, kopułkowe szkło z tworzywa zwanego Hésalite oraz proste, wysokiej kontrastu indeksy. Dla użytkownika miało to praktyczne znaczenie: tarcza była czytelna w trudnych warunkach oświetleniowych, a szkło Hésalite, w przeciwieństwie do mineralnego lub szafirowego, nie rozsypuje się na ostre odłamki przy uderzeniu, co w środowisku lotniczym ma znaczenie bezpieczeństwa. W odróżnieniu od większości późniejszych modeli, pierwsza wersja miała charakterystyczne wskazówki w kształcie strzały.
Kolejne wersje szykują grunt pod Profesjonalistę
W 1959 roku pojawiła się druga wersja, CK 2998, z czarną aluminiową ramką. Później zaktualizowano ją do wersji 2998-2 z ramką tachymetryczną i wskazówkami typu alfa, zmiana drobna wizualnie, ale sygnalizująca ewolucję w kierunku większej czytelności. Rok 1963 przyniósł referencję ST 105.002, wciąż z wskazówkami alfa, a niecały rok później na rynek trafiły ST 105.003 z prostymi wskazówkami typu baton oraz ST 105.012, pierwszy model z napisem „Professional” na tarczy i asymetryczną kopertą chroniącą przyciski chronografu i koronkę przed przypadkowym uruchomieniem.
Ta asymetryczna koperta to nie tylko estetyczny detal. Dla pilota czy astronauty chroniącego go przed mimowolnym zatrzymaniem chronografu rękawem kombinezonu była realną funkcją użytkową. Wszystkie wczesne Speedmastery korzystały z tego samego mechanizmu Calibre 321, zastąpionego dopiero w latach 1968–1969 mechanizmem Calibre 861. Warto zaznaczyć: egzemplarze użyte podczas misji Apollo 11 były jeszcze wersjami z 1967 roku z kaliber 321, określanymi dziś jako „pre-Moon”, dla kolekcjonerów ta właśnie różnica techniczna decyduje o wyjątkowości konkretnych egzemplarzy.
Od artylerii do kokpitu: dlaczego chronograf trafił w kosmos
Chronografy powstawały pierwotnie dla potrzeb artylerii, precyzyjny pomiar czasu pozwalał przeliczać trajektorie pocisków. Szybko jednak okazało się, że ta sama funkcja jest nieoceniona wszędzie tam, gdzie precyzja i czas decydują o życiu: u pilotów, marynarzy okrętów podwodnych poruszających się „na ślepo” oraz kierowców wyścigowych. Możliwość kalibrowania zużycia paliwa, czasu przelotu i innych zmiennych przekładała się bezpośrednio na bezpieczeństwo i efektywność.
Czytaj także: Omega Speedmaster: od toru wyścigowego do Księżyca – historia zegarka, który przetrwał tam, gdzie inne odpadły
Kiedy prezydent Eisenhower zdecydował, że w programie Mercury mogą latać wyłącznie piloci testowi, obecność chronografu na nadgarstku astronauty stała się właściwie formalnością. Piloci testowi od lat nosili chronografy jako standardowe wyposażenie, NASA nie musiała ich przekonywać do samego narzędzia, tylko wybrać egzemplarz spełniający kosmiczne normy.
Casting NASA: Omega kontra Rolex i legenda jubilera z Houston
Zanim Speedmaster oficjalnie zdobył certyfikat do lotów kosmicznych, astronauta Wally Schirra zabrał swój prywatny egzemplarz CK 2998 na pokład misji Mercury-Atlas 8, zwanej Sigma 7. Był to prywatny zakup, nie wyposażenie NASA.
W tym samym czasie krążyła anegdota powtarzana potem w materiałach prasowych Omegi i branżowej prasie, jakoby zegarki do testów kupiono po cichu w jubilerskim sklepie Corrigan’s w Houston. James Ragan, były inżynier NASA odpowiedzialny za testowanie sprzętu do misji Apollo, nazwał tę historię wprost „całkowitym wymysłem”. Wersja Ragana jest mniej romantyczna, ale bardziej wiarygodna: NASA oficjalnie zebrała oferty od kilku marek już znanych pilotom wchodzącym do korpusu astronautów. Pod uwagę brano między innymi Breitling, Rolexa i Omegę, a także inne firmy produkujące mechaniczne chronografy. Hamilton zgłosił zegarek kieszonkowy i został natychmiast wykluczony z rywalizacji. Do finału trafiły trzy marki: Rolex, Longines-Wittnauer i Omega.
Czytaj także: Omega Speedmaster: jak zegarek z toru wyścigowego stał się jedynym dopuszczonym do spacerów kosmicznych
Demaskowanie mitu sklepu Corrigan’s ma znaczenie nie tylko historyczne. Pokazuje mechanizm, w jaki sposób legendy marketingowe narastają wokół ikonicznych produktów, i dlaczego warto sięgać do źródeł, a nie poprzestać na oficjalnych narracjach producenta.
Testy, które przetrwał tylko jeden zegarek
Wszystkie trzy finałowe chronografy poddano serii testów odwzorowujących warunki panujące w kosmosie. Żaden z testowanych modeli nie był jeszcze automatyczny ani kwarcowy, pierwszy automatyczny chronograf i pierwszy zegarek kwarcowy pojawiły się dopiero w 1969 roku, gdy program kosmiczny był już mocno zaawansowany. Testy obejmowały między innymi:
| Rodzaj testu | Warunki | Co sprawdzano |
|---|---|---|
| Wysoka temperatura | 48 godzin w 71°C, następnie 30 minut w 93°C | Odporność smarów i uszczelek na ciepło |
| Niska temperatura | 4 godziny w minus 18°C | Działanie mechanizmu na mrozie |
| Cykle temperatur w niemal próżni | 15 cykli: 45 minut w 71°C, 45 minut w minus 18°C przy ciśnieniu 10⁻⁶ atm | Symulacja zmiany oświetlenia słonecznego na orbicie |
| Wilgotność | 250 godzin przy 20–71°C i wilgotności względnej 95% | Odporność na wilgoć wewnątrz kapsuły |
| Środowisko tlenowe | 100% tlenu przy 0,35 atm i 71°C przez 48 godzin | Brak ryzyka zapłonu (warunki kabiny Apollo) |
| Wstrząsy | Sześć uderzeń 40 g z różnych kierunków, po 11 ms każde | Odporność na start rakiety i ewentualne uderzenia |
| Przyspieszenie liniowe | Od 1 do 7,25 g w ciągu 333 sekund | Symulacja startu |
| Niskie ciśnienie | 90 minut przy 10⁻⁶ atm i 71°C, potem 30 minut w 93°C | Działanie w próżni kosmicznej |
| Wysokie ciśnienie | 1,6 atm przez godzinę | Odporność na ciśnienie w kabinie |
| Wibracje | Trzy cykle po 30 minut, częstotliwość 5–2000 Hz, minimalny impuls 8,8 g | Wibracje silników rakietowych |
| Hałas akustyczny | 30 minut przy 130 dB, częstotliwość 40–10 000 Hz | Hałas przy starcie rakiety |
Aby zobrazować skalę testu akustycznego: 130 dB to poziom porównywalny z hałasem startującej rakiety lub silnika odrzutowego w bliskiej odległości, próg bólu dla człowieka wynosi około 120–125 dB. To nie był test laboratoryjny w wygodnych warunkach.
Ocenę zakończono w marcu 1965 roku wyborem Speedmastera. Co zadecydowało o zwycięstwie Omegi nad Rolexem i Longines-Wittnauer? Wikipedia podaje, że Speedmaster przeszedł wszystkie próby, utrzymując dokładność w granicach 5 sekund na dobę. Dla mechanicznego zegarka naręcznego z lat sześćdziesiątych, bez kwarcu, bez elektroniki, to wynik imponujący. Zegarek mechaniczny z definicji nie mierzy czasu tak precyzyjnie jak kwarcowy, bo jego dokładność zależy od sprężyny, temperatury i pozycji noszenia. Utrzymanie 5 sekund na dobę w warunkach ekstremalnych oznaczało, że konkurenci albo przekraczali ten próg, albo nie przeżyli testów w ogóle.
Pierwsze loty i spacer po Księżycu
Pierwsze oficjalnie certyfikowane Speedmastery założyli Gus Grissom i John Young podczas misji Gemini 3. Wcześniej, w 1962 roku, Walter Schirra jako pierwszy człowiek nosił Speedmastera w kosmosie podczas misji Mercury-Atlas 8, był to jednak jego prywatny egzemplarz, a nie oficjalnie zatwierdzony sprzęt NASA.
Model Speedmaster Professional towarzyszył pierwszemu amerykańskiemu spacerowi kosmicznemu podczas misji Gemini 4, a następnie stał się pierwszym zegarkiem noszonym przez astronautę stawiającego stopę na Księżycu podczas misji Apollo 11. Stąd nieoficjalna nazwa „Moonwatch”, która utrwaliła się w kulturze popularnej i wśród kolekcjonerów.
Co ta historia oznacza dziś
Warto rozróżnić dwie rzeczy, które łatwo ze sobą pomylić. Speedmaster Professional pozostaje jednym z kilku zegarków dopuszczonych przez NASA do lotów kosmicznych w ogóle, ale jednocześnie jest jedynym posiadającym certyfikat do spacerów kosmicznych, czyli wyjść poza statek (EVA). Ta druga kwalifikacja wyróżnia go spośród wszystkich zegarków na rynku, żadna inna marka nie może się nią pochwalić.
Historia Speedmastera pokazuje też, że ikoniczne produkty rzadko rodzą się jako ikony. Zegarek zaprojektowany dla kierowców wyścigowych trafił w kosmos nie dlatego, że ktoś zaplanował mu taką rolę, lecz dlatego że okazał się wystarczająco dobry w serii testów, których jego twórcy nie mogli przewidzieć w 1957 roku. Linia Speedmaster od dawna wykracza poza jeden model, obok mechanicznego Moonwatcha z ręcznym naciągiem, Omega rozwijała wersje analogowo-cyfrowe oraz automatyczne warianty mechaniczne. Jednak to właśnie Speedmaster Professional z ręcznym naciągiem pozostaje jedynym zegarkiem certyfikowanym do EVA.
Najczęściej zadawane pytania
Czy Omega Speedmaster została zaprojektowana z myślą o lotach kosmicznych?
Nie. Speedmaster powstał w 1957 roku jako sportowy chronograf dla kierowców i pilotów. Do programu kosmicznego trafił dopiero po latach, gdy NASA szukała zegarka spełniającego surowe normy, jego kosmiczna kariera była efektem przetargu, a nie zamysłu projektantów.
Jakie marki rywalizowały z Omegą o kontrakt z NASA?
Pod uwagę brano między innymi Breitling, Rolexa oraz Omegę, a także inne firmy produkujące mechaniczne chronografy. Hamilton odpadł po zgłoszeniu zegarka kieszonkowego. Do finału trafiły trzy marki: Rolex, Longines-Wittnauer i Omega.
Co tak naprawdę zdecydowało o wyborze Omegi przez NASA?
Speedmaster przeszedł wszystkie testy ekstremalne jako jedyny, utrzymując przy tym dokładność chodu w granicach 5 sekund na dobę. Dla mechanicznego zegarka naręcznego poddanego warunkom symulującym kosmos był to wynik, którego konkurenci nie zdołali powtórzyć.
Czym różni się dopuszczenie NASA od certyfikatu do spacerów kosmicznych?
Speedmaster Professional to jeden z kilku zegarków dopuszczonych przez NASA do lotów kosmicznych, ale pozostaje jedynym zegarkiem certyfikowanym do wyjść poza statek, czyli spacerów kosmicznych (EVA). Żaden inny zegarek nie posiada tej drugiej kwalifikacji.
Czy zegarek użyty podczas misji Apollo 11 był tym samym modelem, który NASA certyfikowała?
Tak, ale z ważnym zastrzeżeniem technicznym: egzemplarze użyte podczas misji Apollo 11 korzystały ze starszego mechanizmu Calibre 321, a nie nowszego Calibre 861, który wprowadzono w latach 1968–1969. Kolekcjonerzy określają te wersje jako „pre-Moon” i traktują je jako osobny rozdział historii zegarka.
Fot. Omega / Wikimedia Commons (Public domain)
Komentarze (0)