Speedmaster nie urodził się z kosmiczną misją, powstał w 1957 roku jako sportowy chronograf wyścigowy. Zanim trafił na Księżyc, musiał przetrwać jedenaście ekstremalnych testów NASA i pokonać Rolexa oraz Longines-Wittnauer. Do dziś pozostaje jedynym zegarkiem na świecie z formalną zgodą na spacer kosmiczny EVA, pozycją, której żaden inny producent dotąd nie zakwestionował.
Zanim Omega Speedmaster trafiła na nadgarstek astronauty chodzącego po Księżycu, musiała udowodnić, że przetrwa warunki gorsze niż jakikolwiek tor wyścigowy. Historia tego zegarka to opowieść o tym, jak sportowy chronograf z 1957 roku stał się jedynym zegarkiem na świecie z formalną zgodą NASA na wyjście w otwartą przestrzeń kosmiczną i jak tę pozycję utrzymuje do dziś, ponad sześćdziesiąt lat później.
Najważniejsze:
- Speedmaster powstał w 1957 roku jako chronograf sportowy i wyścigowy, nie jako sprzęt kosmiczny, do kosmosu trafił niejako przypadkiem, wraz z prywatnym egzemplarzem astronauty Waltera Schirry
- Oficjalną kwalifikację NASA zegarek zdobył w marcu 1965 roku, po serii jedenastu ekstremalnych testów, w których pokonał Rolexa i Longines-Wittnauer, jako jedyny z finalistów zachował dokładność w granicach 5 sekund na dobę
- Asymetryczna koperta i kolejne zmiany referencji nie były kaprysom designerów: każda odpowiadała na konkretny problem użytkowy, który ujawniała praca w ekstremalnych warunkach
- Wersja Speedmaster Professional, zwana Moonwatch, jako jedyna do dziś posiada zgodę NASA na spacery kosmiczne (EVA), żaden inny zegarek nie zdobył tej certyfikacji
Chronograf na tor wyścigowy, nie na orbitę
Speedmaster nie urodził się z kosmiczną misją. Omega wypuściła go w 1957 roku jako kontynuację tradycji sportowych chronografów, sięgającej modelu Omega 28.9, pierwszego małego chronografu na nadgarstek w historii tej marki. Kontekst był oczywisty: Omega od lat pełniła funkcję oficjalnego mierzącego czas na igrzyskach olimpijskich, a chronograf sportowy naturalnie wpisywał się w ten wizerunek.
Czytaj także: Zegarek, który przeżył kosmiczny casting: historia Omegi Speedmaster
Pierwsza referencja, oznaczona CK 2915, pracowała na mechanizmie zwanym kalibrem 321, zaprojektowanym w 1946 roku przez Alberta Piguet z firmy Lemania, przejętej w 1932 roku przez spółkę matkę Omegi, SSIH. Nazwa Speedmaster wzięła się od tachymetru na kopercie, czyli skali pozwalającej liczyć prędkość na podstawie czasu przejazdu określonego odcinka, a konwencję nazewniczą zapożyczono od wcześniejszych linii Omegi: Seamastera i Railmastera.
Czytaj także: Zegarek, który przeżył próżnię i hałas 130 decybeli: jak Omega Speedmaster zdobył kosmos
Już ten pierwszy model ustalił DNA całej serii: trzy liczniki na głównej tarczy, kopułowate szkło zwane Hesalite i kontrastowe znaczniki godzin. Oryginalną ciekawostką były wskazówki w kształcie strzały, tak zwane broad arrow, których nie znajdziemy w późniejszych wariantach.
Od strzałki do asymetrycznej koperty: każda zmiana miała powód
Speedmaster ewoluował szybko i nieprzypadkowo. W 1959 roku pojawiła się referencja CK 2998 z nowym bezelem, a jej odmiana 2998-2 przyniosła zmieniony układ tachymetru i nowy kształt wskazówek. W 1963 roku weszła referencja ST 105.002, a niecały rok później dwie kolejne: ST 105.003 z prostymi wskazówkami typu baton oraz ST 105.012, pierwsza z napisem Professional na tarczy.
Czytaj także: Zegarek, który przeżył NASA: jak Speedmaster pokonał Rolexa w laboratorium
Ta ostatnia zmiana nie była tylko kosmetyczna. ST 105.012 jako pierwszy Speedmaster otrzymał asymetryczną kopertę, zaprojektowaną tak, by osłaniać koronkę i przyciski chronografu przed przypadkowym naciśnięciem lub uszkodzeniem, co w skafandrze kosmicznym, gdzie każdy ruch dłoni jest ograniczony, ma realne znaczenie dla bezpieczeństwa misji. Wszystkie te modele pracowały na tym samym kalibrze 321, aż do lat 1968–1969, kiedy zastąpił go kaliber 861, trafiający do wersji nazwanej Moonwatch. Egzemplarze noszone podczas misji Apollo 11 to jednak jeszcze starsze zegarki z kalibrem 321, wyprodukowane w 1967 roku i określane mianem pre-Moon.
Dlaczego pilot potrzebował stopera i dlaczego akurat mechanicznego
Chronografy, jak przypomina Wikipedia, powstały pierwotnie na potrzeby artylerii. Szybko jednak stały się narzędziem wszędzie tam, gdzie precyzja czasu decyduje o życiu lub śmierci: u pilotów obliczających zużycie paliwa i trajektorię, u kierowców wyścigowych, u marynarzy podwodnych poruszających się właściwie po omacku. Kiedy prezydent Eisenhower zadecydował, że do Projektu Mercury mogą aplikować wyłącznie piloci testowi, obecność chronografu na nadgarstku astronauty stała się właściwie pewnikiem, piloci po prostu nie wyobrażali sobie pracy bez niego.
Istotne jest też to, czego w 1965 roku jeszcze nie było: ani pierwszego automatycznego chronografu, ani pierwszego zegarka kwarcowego. Wszystkie zegarki biorące udział w testach NASA były mechaniczne i nakręcane ręcznie. To nie był wybór ideologiczny, to był jedyny dostępny wybór.
Prywatny zegarek na pokładzie Sigmy 7
Trzy lata przed oficjalną kwalifikacją Speedmastera astronauta Wally Schirra wziął swój prywatny egzemplarz CK 2998 na pokład Mercury-Atlas 8, zwanego Sigmą 7, podczas lotu z 3 października 1962 roku. Była to decyzja całkowicie osobista, nie instytucjonalna.
Wokół tamtego czasu narosła też legendarna anegdota, powielana w materiałach prasowych Omegi, o tym, jak NASA miała po cichu skupować cywilne chronografy w sklepie jubilerskim Corrigan’s w Houston. James Ragan, były inżynier NASA odpowiedzialny za testy sprzętu do programu Apollo, nazwał tę historię wprost „kompletną inwencją”. Według niego NASA zebrała oficjalne oferty od marek znanych już pilotom wchodzącym w skład astronautycznego korpusu. Pod uwagę brano między innymi Breitling, Rolexa i Omegę. Hamilton odpadł, bo zgłosił do testów zegarek kieszonkowy. Do finału doszły trzy marki: Rolex, Longines-Wittnauer i Omega.
Jedenaście prób, które mogły zakończyć kosmiczną karierę każdego zegarka
Testy NASA nie były serią ciekawostek laboratoryjnych. To był celowy program eliminacji, zaprojektowany tak, by odtworzyć najgorsze możliwe warunki, z jakimi zegarek mógłby się zetknąć podczas misji. Jeden z testów wymagał od zegarka wytrzymania 7,25 g w narastającym tempie. Inny: przejścia przez kilkanaście cykli skrajnych temperatur w warunkach zbliżonych do próżni.
| Rodzaj testu | Warunki |
|---|---|
| Wysoka temperatura | 48 godzin w 71°C, następnie 30 minut w 93°C |
| Niska temperatura | 4 godziny w minus 18°C |
| Cykle temperatury w niemal próżni | 15 cykli: 45 minut w 71°C i 45 minut w minus 18°C przy ciśnieniu 10⁻⁶ atmosfery |
| Wilgotność | 250 godzin w temperaturze 20–71°C przy wilgotności względnej 95% |
| Środowisko tlenowe | czysty tlen, ciśnienie 0,35 atmosfery, 71°C przez 48 godzin |
| Wstrząsy | sześć uderzeń po 40 g z różnych kierunków, każde trwające 11 milisekund |
| Przyspieszenie liniowe | od 1 do 7,25 g w ciągu 333 sekund |
| Niskie ciśnienie | 90 minut przy 10⁻⁶ atmosfery w 71°C, potem 30 minut w 93°C |
| Wysokie ciśnienie | 1,6 atmosfery przez godzinę |
| Wibracje | trzy cykle po 30 minut, częstotliwość od 5 do 2000 Hz przy minimum 8,8 g |
| Hałas akustyczny | 30 minut przy 130 decibelach, częstotliwość od 40 do 10 000 Hz |
Testy zakończyły się w marcu 1965 roku jednym wynikiem: spośród trzech finalistów tylko Speedmaster przeszedł całą procedurę i zachował dokładność mieszczącą się w granicach 5 sekund na dobę. Żeby ocenić ten wynik: 5 sekund na dobę to poziom porównywalny z najlepszymi współczesnymi zegarkami mechanicznymi klasy premium, a Speedmaster osiągnął go po serii prób, która doprowadziłaby do natychmiastowej awarii większość sprzętu konsumenckiego. Dlaczego nie Rolex ani Longines-Wittnauer? Wikipedia nie podaje szczegółów eliminacji poszczególnych marek, wiemy tylko, że Speedmaster był jedynym, który ostał się w całości.
Gemini, Apollo i pytanie bez odpowiedzi: dlaczego żaden inny zegarek nie zastąpił Moonwatcha
Pierwszymi astronautami noszącymi oficjalnie zakwalifikowane Speedmastery byli Gus Grissom i John Young podczas misji Gemini 3 w marcu 1965 roku, dosłownie chwilę po zakończeniu testów. Ten sam zegarek towarzyszył pierwszemu amerykańskiemu spacerowi kosmicznemu podczas misji Gemini 4, a w 1969 roku znalazł się na nadgarstku astronauty stawiającego pierwsze kroki na Księżycu podczas Apollo 11.
Speedmaster Professional pozostaje do dziś jedynym zegarkiem na świecie z formalną zgodą NASA na użycie podczas spaceru kosmicznego, tak zwanego EVA, czyli działania w otwartej przestrzeni. To nie jest przypadek ani czysty sentyment. NASA utrzymuje osobną ścieżkę certyfikacji dla sprzętu dopuszczonego do EVA, a ponowne przejście całego procesu kwalifikacyjnego dla nowego modelu wymagałoby zarówno inicjatywy producenta, jak i decyzji agencji o przeprowadzeniu testów. Żaden inny zegarek nie przeszedł tej drogi, co sprawia, że Moonwatch ma dziś pozycję absolutnie niepowtarzalną: jest jedynym zegarkiem certyfikowanym do wyjścia w przestrzeń kosmiczną, nie dlatego że jest najlepszy ze wszystkich możliwych, ale dlatego że jako jedyny kiedykolwiek o to zapytał i dostał odpowiedź twierdzącą.
Najczęściej zadawane pytania
Kto jako pierwszy nosił Omegę Speedmaster w kosmosie i czy to była decyzja NASA?
Astronauta Walter Schirra, który zabrał swój prywatny egzemplarz na pokład Mercury-Atlas 8 (Sigma 7) w 1962 roku, całkowicie z własnej inicjatywy, trzy lata przed oficjalną kwalifikacją zegarka przez NASA.
Dlaczego Speedmaster wygrał testy NASA, a nie Rolex czy Longines-Wittnauer?
Był jedynym z trzech finalistów, który przeszedł komplet jedenastu testów ekstremalnych i zachował dokładność w granicach 5 sekund na dobę. Wikipedia nie podaje, na którym etapie odpadły pozostałe marki, wiemy tylko, że Speedmaster był jedynym, który ostał się bez dyskwalifikacji.
Dlaczego Speedmaster Professional przez ponad pół wieku nie ma konkurencji na EVA?
Bo NASA utrzymuje oddzielną certyfikację dla sprzętu dopuszczonego do spacerów kosmicznych, a żaden inny producent zegarka nie przeszedł formalnej ścieżki kwalifikacyjnej dla EVA. Moonwatch ma tę pozycję nie z powodu zakazu dla innych, lecz z powodu braku pretendentów, którzy poddali się temu samemu procesowi.
Jaki model nosili astronauci Apollo 11 na Księżycu?
Zegarek z kalibrem 321, wyprodukowany w 1967 roku, tak zwana wersja pre-Moon, sprzed wymiany mechanizmu na kaliber 861, który trafił do późniejszych egzemplarzy Moonwatcha.
Fot. Ruben Boekeloo / Pexels

Komentarze (0)