Speedmaster nie urodził się jako zegarek kosmiczny, powstał na tory wyścigowe, trafił na nadgarstki pilotów testowych, a do historii wszedł jako jedyny chronograf, który przeżył ekstremalne testy NASA i zdobył certyfikację do spacerów kosmicznych. Sprawdzamy, co naprawdę zdecydowało o jego wyborze i dlaczego mechaniczny zegarek okazał się niezastąpiony w kosmosie.
Speedmaster nie urodził się jako zegarek kosmiczny. Powstał na tory wyścigowe, trafił na nadgarstki pilotów testowych, a do historii wszedł jako jedyny chronograf dopuszczony przez NASA do spacerów kosmicznych, po tym, jak jako jedyny przeżył testy, których nie wytrzymała konkurencja z Rolexa i Longines-Wittnauer.
Najważniejsze:
- Speedmaster powstał w 1957 roku jako chronograf sportowy i wyścigowy, nie jako zegarek kosmiczny
- Astronauta Wally Schirra jako pierwszy nosił go w kosmosie w 1962 roku, na własną rękę, bez zgody NASA
- W 1965 roku agencja oficjalnie wybrała Speedmastera po serii testów ekstremalnych; przetrwał jako jedyny, zachowując dokładność w granicach 5 sekund na dobę
- Speedmaster Professional do dziś pozostaje jedynym zegarkiem dopuszczonym przez NASA do spacerów kosmicznych (EVA)
Chronograf z toru wyścigowego: nie z centrum kontroli lotów
Omega wypuściła Speedmastera w 1957 roku jako odpowiedź na zapotrzebowanie sportowców i kierowców, nawiązując do tradycji chronografów z lat dwudziestych i trzydziestych, w tym modelu 28.9, pierwszego małego chronografu na rękę w ofercie marki. Zegarek wpisywał się w pozycję Omegi jako oficjalnego mierzyciela czasu Igrzysk Olimpijskich, ale jego pierwotnym środowiskiem był pit lane, nie pokład statku kosmicznego.
Pierwsza referencja, oznaczona CK 2915, korzystała z mechanizmu kalibru 321, zaprojektowanego w 1946 roku przez Alberta Piguet z manufaktury Lemania, przejętej w 1932 roku przez Société Suisse pour l’Industrie Horlogère, spółkę matkę Omegi. Nazwa Speedmaster nie wzięła się z przypadku: tachymetryczna skala na bezelu pozwalała odczytywać prędkość wprost z obwodu koperty, a konwencja nazewnicza nawiązywała do wcześniejszych modeli Omegi, Seamastera i Railmastera.
Czytaj także: Zegarek, który przeżył kosmiczny casting: historia Omegi Speedmaster
Pierwsza wersja ustaliła charakterystyczny dla całej serii układ: chronograf z trzema subtarczami, kopułowe szkło plexi zwane Hesalite oraz prosty, wysokokontrastowy indeks. W odróżnieniu od większości późniejszych modeli miała wskazówki w kształcie strzałki, tzw. broad arrow.
Pokolenia modeli: co zmieniało się dla astronautów, nie tylko dla kolekcjonerów
W 1959 roku pojawiła się referencja CK 2998 z czarnym aluminiowym bezelem, a w wariancie 2998-2, z tachymetrem i wskazówkami typu alfa. Zmiana ta była istotna nie tylko estetycznie: czarny bezel poprawiał czytelność w trudnych warunkach oświetleniowych, co miało znaczenie praktyczne dla pilotów korzystających z chronografu do pomiaru czasu przelotu lub zużycia paliwa.
W 1963 roku linia przeszła dalszą ewolucję: referencja ST 105.002 zachowała wskazówki alfa, a niespełna rok później pojawiły się ST 105.003 z prostymi wskazówkami baton oraz ST 105.012, pierwszy Speedmaster z napisem Professional na tarczy i asymetryczną kopertą chroniącą przyciski chronografu i koronkę. Asymetria koperty to nie detal stylistyczny, w skafandrze kosmicznym, gdzie każdy ruch dłonią jest ograniczony, ochrona mechanicznych elementów sterujących miała realne znaczenie operacyjne.
Czytaj także: Zegarek, który przeżył kosmos: jak Omega Speedmaster przeszedł najtwardsze testy w historii zegarmistrzów
Wszystkie wczesne modele napędzał ten sam kaliber 321. Dopiero w latach 1968–1969 zastąpił go kaliber 861, który trafił do Moonwatcha. Zegarki użyte podczas misji Apollo 11 to jeszcze egzemplarze z 1967 roku z kalibrem 321, określane jako wersje pre-Moon.
Dlaczego astronauci w ogóle potrzebowali chronografu?
Chronografy, czyli zegarki ze stoperem, pierwotnie służyły artylerii do precyzyjnego pomiaru czasu lotu pocisku. Szybko okazały się niezbędne wszędzie tam, gdzie czas przekładał się bezpośrednio na bezpieczeństwo: piloci mierzyli nimi zużycie paliwa i czas przelotu, kierowcy wyścigowi, okrążenia i marginesy hamowania, a załogi okrętów podwodnych używali ich do nawigacji w całkowitej ślepocie, bez zewnętrznych punktów odniesienia.
W kosmosie rola chronografu była jeszcze bardziej fundamentalna. Astronauta nie może sobie pozwolić na awarię systemu elektronicznego bez mechanicznej alternatywy. Zegarek mechaniczny działa niezależnie od zasilania statku, promieniowania i zakłóceń elektromagnetycznych. Gdy prezydent Eisenhower zadecydował, że do Projektu Mercury przyjęci zostaną wyłącznie piloci testowi, obecność precyzyjnego chronografu mechanicznego w wyposażeniu stała się niemal pewna, piloci testowi od dawna polegali na nim jako na podstawowym narzędziu pracy.
Rywalizacja o kontrakt NASA: co naprawdę zdecydowało o wyborze Speedmastera
Trzy lata przed oficjalną kwalifikacją do lotów kosmicznych astronauta Wally Schirra zabrał swój prywatny egzemplarz CK 2998 na misję Mercury-Atlas 8, zwaną Sigma 7. Był to jego własny zegarek, nie element oficjalnego wyposażenia, lecz osobista decyzja pilota, który ufał temu, co znał.
Czytaj także: Omega Speedmaster: jak mechaniczny zegarek pokonał Rolexa, przeżył kosmiczne piekło i trafił na Księżyc
Według anegdoty powtarzanej w materiałach prasowych Omegi, tego samego roku zegarki różnych marek miały zostać potajemnie zakupione u jubilera Corrigan’s w Houston w celu oceny ich przydatności do programów Gemini i Apollo. James Ragan, były inżynier NASA odpowiedzialny za testowanie sprzętu dla misji Apollo, zaprzeczył tej historii, nazywając ją wprost „complete invention”. W rzeczywistości NASA oficjalnie zbierała oferty od marek znanych już pilotom wchodzącym do korpusu astronautów.
Pod uwagę brano między innymi Breitlinga, Rolexa i Omegę, a także innych producentów mechanicznych chronografów. Hamilton zgłosił zegarek kieszonkowy i odpadł już na wstępie, zostawiając trzech finalistów: Rolexa, Longines-Wittnauer i Omegę.
Wszystkie zegarki poddano baterii testów skrajnych. Poniższa tabela przedstawia ich warunki:
| Rodzaj testu | Warunki |
|---|---|
| Wysoka temperatura | 48 godzin w 71°C, następnie 30 minut w 93°C |
| Niska temperatura | 4 godziny w minus 18°C |
| Cykle temperatur w próżni | 15 cykli: 45 minut w 71°C, potem 45 minut w minus 18°C, przy ciśnieniu 10⁻⁶ atm |
| Wilgotność | 250 godzin w temperaturze 20–71°C przy wilgotności względnej 95% |
| Środowisko tlenowe | Czysty tlen przy 0,35 atm i 71°C przez 48 godzin |
| Wstrząsy | Sześć wstrząsów o sile 40g, trwających 11 milisekund, z różnych kierunków |
| Przyspieszenie liniowe | Wzrost od 1 do 7,25g w ciągu 333 sekund |
| Niskie ciśnienie | 90 minut przy 10⁻⁶ atm i 71°C, potem 30 minut w 93°C |
| Wysokie ciśnienie | 1,6 atm przez godzinę |
| Wibracje | Trzy cykle po 30 minut, częstotliwość 5–2000 Hz, impuls minimum 8,8g |
| Hałas akustyczny | 30 minut przy 130 decibelach, częstotliwość 40–10 000 Hz |
Wszystkie testowane modele były chronografami ręcznie nakręcanymi: ani pierwszy automatyczny chronograf, ani pierwszy zegarek kwarcowy nie były jeszcze dostępne przed 1969 rokiem, gdy program kosmiczny był już w pełnym biegu.
Testy zakończono w marcu 1965 roku. Speedmaster był jedynym modelem, który przetrwał całą procedurę, zachowując przy tym dokładność w granicach 5 sekund na dobę. Wikipedia nie podaje, w którym konkretnie teście zawiodły Rolex i Longines-Wittnauer, ale wynik mówi sam za siebie: tylko jeden zegarek spełnił wszystkie wymagania jednocześnie.
Od Gemini do Księżyca: zegarek, który był tam, gdzie historia
Pierwszymi astronautami oficjalnie noszącymi zakwalifikowane Speedmastery byli Gus Grissom i John Young podczas misji Gemini 3 w marcu 1965 roku. Ten sam model towarzyszył pierwszemu amerykańskiemu spacerowi kosmicznemu podczas misji Gemini 4, a podczas misji Apollo 11 Speedmaster Professional stał się pierwszym zegarkiem noszonym przez astronautę stawiającego stopę na Księżycu.
Speedmaster Professional, nazywany Moonwatchem w kontekście misji księżycowych, pozostaje do dziś jednym z kilku zegarków dopuszczonych przez NASA do lotów kosmicznych, ale wciąż jedynym certyfikowanym do spacerów poza statkiem, czyli tak zwanych EVA. Linia Speedmaster obejmuje dziś również inne warianty, w tym modele analogowo-cyfrowe i zegarki z automatycznym mechanizmem, ale to właśnie ręcznie nakręcany Moonwatch jest żywym dowodem na to, że mechanika, niezawodna, prosta, działająca bez baterii, potrafi przetrwać warunki, których żadne laboratorium nie jest w stanie w pełni zasymulować.
Najczęściej zadawane pytania
Kto jako pierwszy nosił Omegę Speedmaster w kosmosie?
Astronauta Wally Schirra, który w 1962 roku zabrał swój prywatny egzemplarz CK 2998 na pokład misji Mercury-Atlas 8 (Sigma 7). Był to jego własny zegarek, nie oficjalnie zatwierdzone wyposażenie NASA.
Do czego konkretnie służył chronograf astronautom?
Mechaniczny chronograf był niezależnym od zasilania statku narzędziem do pomiaru czasu, kluczowym przy obliczaniu czasu trwania zapłonu silników, zużycia paliwa, nawigacji i innych operacji zależnych od precyzyjnego odmierzania sekund. W środowisku kosmicznym, gdzie awaria systemów elektronicznych jest realnym scenariuszem, mechaniczna rezerwa miała wartość operacyjną, nie tylko symboliczną.
Dlaczego Speedmaster wygrał testy NASA, a nie Rolex czy Longines-Wittnauer?
Wikipedia podaje, że Speedmaster był jedynym zegarkiem, który przetrwał całą procedurę testową, zachowując dokładność w granicach 5 sekund na dobę. Źródło nie precyzuje, w którym teście zawiodły pozostałe modele.
Czy prawdziwa jest historia o potajemnym zakupie zegarków u jubilera w Houston?
Według byłego inżyniera NASA Jamesa Ragana, odpowiedzialnego za testowanie sprzętu dla misji Apollo, ta powtarzana w materiałach prasowych Omegi anegdota to, jego słowami, „complete invention”. NASA oficjalnie zbierała oferty od znanych producentów.
Czy Speedmaster Professional nadal lata w kosmos?
Tak. Speedmaster Professional pozostaje jednym z kilku zegarków dopuszczonych przez NASA do lotów kosmicznych i, według stanu na chwilę obecną, jedynym certyfikowanym do spacerów kosmicznych poza statkiem (EVA).
Fot. Anastasia Dias / Pexels
Komentarze (0)