Omega Speedmaster powstał w 1957 roku jako chronograf wyścigowy. Zanim trafił na Księżyc, musiał przejść jedenaście kategorii testów NASA — od próżni przez 130 decybeli hałasu po uderzenia siłą 40 g. Jako jedyny z trzech pretendentów przeżył je wszystkie. Oto pełna historia zegarka, który znalazł się w kosmosie, zanim ktokolwiek oficjalnie go tam dopuścił.
Zanim ktokolwiek pomyślał o zegarku na Księżyc, Omega Speedmaster miał mierzyć czas okrążeń na torze wyścigowym. Historia tego modelu to opowieść o przypadku, rygorystycznych testach inżynierskich i jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedmiotów w historii kosmonautyki, przy czym paradoksalnie zegarek znalazł się w kosmosie, zanim ktokolwiek oficjalnie go do tego zakwalifikował.
Najważniejsze:
- Speedmaster powstał w 1957 roku jako chronograf sportowy i wyścigowy, nie kosmiczny, nawiązując do wcześniejszych chronografów Omegi z lat 20. i 30.
- Speedmaster okazał się jedynym zegarkiem, który spełnił wymagania testów NASA.
- Speedmaster przeszedł serię rygorystycznych testów i jako jedyny spełnił wymagania NASA.
- Wersja Speedmaster Professional zwana Moonwatch jako pierwszy zegarek towarzyszyła astronaucie chodzącemu po Księżycu podczas misji Apollo 11.
- Do dziś Speedmaster Professional pozostaje jedynym zegarkiem formalnie zakwalifikowanym przez NASA do spacerów kosmicznych (EVA).
Zaczęło się od toru wyścigowego, nie od kosmosu
Wbrew temu, co sugeruje dzisiejsza legenda Moonwatcha, Speedmaster nie powstał z myślą o gwiazdach. Model wprowadzono w 1957 roku jako chronograf sportowy i wyścigowy, kontynuujący linię wcześniejszych konstrukcji Omegi z lat 20. i 30., w tym modelu 28.9, pierwszego małego chronografu naręcznego marki. Omega budowała wtedy pozycję oficjalnego mierzącego czas Igrzysk Olimpijskich, więc precyzyjne chronografy były naturalnym kierunkiem rozwoju.
Pierwszy model serii, oznaczony jako referencja CK 2915, napędzał mechanizm Omega Kaliber 321, zaprojektowany w 1946 roku przez Alberta Pigueta z firmy Lemania, przejętej w 1932 roku przez spółkę matkę Omegi, Société Suisse pour l’Industrie Horlogère (SSIH). Sama nazwa Speedmaster wzięła się od nowatorskiej skali tachymetrycznej na szczotkowanym stalowym bezelu, zgodnie z konwencją nazewniczą ustaloną wcześniej przez modele Seamaster i Railmaster.
Czytaj także: Omega Speedmaster: jak mechaniczny zegarek pokonał Rolexa, przeżył kosmiczne piekło i trafił na Księżyc
Pierwszy Speedmaster ustalił układ, który do dziś kojarzy się z tą serią: 12-godzinny chronograf z trzema subtarczami, kopułowe szkło z pleksi zwane Hesalite oraz proste, kontrastowe indeksy. Jedna cecha jednak zniknęła w kolejnych wersjach: broad arrow, szerokie wskazówki w kształcie strzały charakterystyczne dla pierwszego modelu zastąpiono bardziej funkcjonalnymi rozwiązaniami.
Ewolucja od CK 2915 do Moonwatcha
Zmiany przychodziły szybko. W 1959 roku pojawiła się wersja CK 2998 z czarnym aluminiowym bezelem, a później odmiana 2998-2 z tachymetrem i wskazówkami typu alpha. W 1963 roku zegarek zaktualizowano jako referencję ST 105.002. Niecały rok później pojawiły się kolejne dwie wersje: ST 105.003 z prostymi wskazówkami typu baton oraz ST 105.012, pierwszy Speedmaster z napisem Professional na tarczy.
Ta ostatnia referencja wprowadzała asymetryczną kopertę, rozwiązanie, które dziś wydaje się oczywiste, ale wcześniej brakowało: przyciski chronografu i koronka wystawały symetrycznie poza obrys koperty, narażone na przypadkowe wciśnięcie lub uszkodzenie podczas pracy w kombinezonie. Asymetryczna koperta fizycznie osłaniała te elementy, co w warunkach skafandra kosmicznego miało znaczenie praktyczne, nie tylko estetyczne.
Czytaj także: Omega Speedmaster: od toru wyścigowego do Księżyca – historia zegarka, który przetrwał tam, gdzie inne odpadły
Wszystkie wczesne wersje korzystały z tego samego kalibru 321. Dopiero na przełomie 1968 i 1969 roku zastąpił go kaliber 861, używany już w słynnym Moonwatchu. Dla kolekcjonerów istotny detal: zegarki noszone podczas misji Apollo 11 to jeszcze egzemplarze z 1967 roku wyposażone w starszy mechanizm 321, określane dziś jako wersje pre-Moon, i traktowane przez rynek jako osobna kategoria, nie wariant późniejszego modelu.
Dlaczego piloci w ogóle potrzebowali chronografu
Zanim chronografy trafiły na nadgarstki astronautów, służyły w zupełnie innych zawodach. Pierwotnie rozwijano je na potrzeby artylerii, a z czasem stały się niezbędne dla pilotów i kierowców wyścigowych. Sięgali po nie także marynarze łodzi podwodnych, dla których precyzyjny pomiar czasu oznaczał nawigację niemal na ślepo, bez możliwości obserwacji powierzchni.
Możliwość dokładnego mierzenia czasu pozwalała kalibrować zużycie paliwa, trajektorię lotu i inne zmienne. Pilot, który wiedział dokładnie, ile czasu minęło od określonego manewru, mógł na tej podstawie ocenić zużyte paliwo i zasięg, bez żadnych czujników elektronicznych, wyłącznie na podstawie znanych parametrów silnika i zmierzonego czasu pracy. Gdy prezydent Eisenhower zdecydował, że w Projekcie Mercury mogą uczestniczyć wyłącznie piloci testowi, obecność chronografu na pokładzie stała się niemal pewna, tacy ludzie po prostu od lat nosili je na nadgarstkach.
Paradoks: w kosmosie przed oficjalną kwalifikacją
Tu leży jeden z ciekawszych paradoksów tej historii, który artykuły o Speedmasterze często przemilczają. Oficjalna kwalifikacja NASA zakończyła się w 1965 roku. Tymczasem astronauta Walter Schirra zabrał swój prywatny egzemplarz CK 2998 na pokład misji Mercury-Atlas 8 w październiku 1962 roku, trzy lata wcześniej. Zegarek trafił więc w kosmos najpierw jako prywatny wybór astronauty, a dopiero potem jako oficjalnie certyfikowany sprzęt misji.
Czytaj także: Omega Speedmaster: jak zegarek wyścigowy przeszedł testy godne sprzętu wojskowego i trafił na Księżyc
Wokół tego okresu narosła też anegdota, powtarzana w materiałach prasowych Omegi i publikacjach branżowych, jakoby zegarki komercyjnych marek kupowano potajemnie u jubilera Corrigan’s w Houston, by ocenić ich przydatność dla programów Gemini i Apollo. James Ragan, inżynier NASA odpowiedzialny za testowanie sprzętu misji Apollo, zdementował tę historię, określając ją jako całkowity wymysł. Według niego NASA oficjalnie zbierała oferty od marek już znanych pilotom wchodzącym w skład rosnącego korpusu astronautów.
Pod uwagę brano marki już znane pilotom wchodzącym w skład rosnącego korpusu astronautów, produkujące mechaniczne chronografy.
Jedenaście prób, które decydowały o życiu astronauty
Zegarki poddano serii testów kwalifikacyjnych, z których każdy symulował konkretne zagrożenie środowiskowe w przestrzeni kosmicznej lub podczas startu rakiety.
Ocena zakończyła się wyborem Speedmastera. Zegarek przetrwał wszystkie próby, podczas gdy konkurenci nie sprostali ekstremalnym warunkom testów.
Kamienie milowe w kosmosie
Pierwsze oficjalnie zakwalifikowane Speedmastery nosili Gus Grissom i John Young podczas misji Gemini 3. Kilka miesięcy później model towarzyszył pierwszemu amerykańskiemu spacerowi kosmicznemu w ramach misji Gemini 4 NASA. Najważniejszy moment nadszedł jednak podczas misji Apollo 11: Speedmaster Professional był pierwszym zegarkiem na nadgarstku astronauty stawiającego stopę na Księżycu. Do dziś model ten pozostaje jednym z zegarków formalnie zakwalifikowanych przez NASA do lotów kosmicznych i jedynym certyfikowanym do spacerów kosmicznych (EVA).
Co ta historia oznacza dla dzisiejszego kupującego
Dla kogoś rozglądającego się za Speedmasterem dziś, historia ta ma konkretne przełożenie na wybór modelu. Wersje z mechanizmem 321, produkowane do czasu zastąpienia ich kalibrem 861, to zupełnie inny rozdział niż późniejsze modele, kolekcjonerzy traktują je jako osobne kategorie. Zegarki noszone na Apollo 11 to egzemplarze pre-Moon, co dla poszukujących historycznej wersji ma znaczenie większe niż sam wygląd tarczy.
Druga kwestia to status certyfikatu NASA do EVA. Żaden inny zegarek nie posiada dziś takiego samego zakresu kwalifikacji do spacerów kosmicznych. Ten certyfikat nie powstał z jednorazowej kampanii reklamowej, jest wynikiem testów, w których konkurenci po prostu przestali chodzić.
Najczęściej zadawane pytania
Dlaczego Rolex i Breitling przegrały z Omegą, skoro wszystkie były równie renomowane?
Źródła nie podają szczegółowego uzasadnienia decyzji NASA poza wynikami testów. Speedmaster jako jedyny sprostał wszystkim wymaganiom prób, konkretnych przyczyn odpadnięcia konkurentów źródła nie precyzują.
Czy Schirra naruszył procedury, biorąc prywatny zegarek w kosmos?
Źródła tego nie oceniają. Zegarek był jego prywatną własnością, a oficjalna kwalifikacja NASA jeszcze nie istniała, nie było więc regulaminu, który zabraniałby takiego wyboru. Formalny proces selekcji dopiero miał się zacząć.
Czy Speedmaster Professional jest wciąż produkowany i używany przez NASA?
Tak, Speedmaster Professional pozostaje jednym z zegarków zakwalifikowanych przez NASA do lotów kosmicznych i jedynym certyfikowanym do spacerów kosmicznych (EVA), co oznacza, że jego historia operacyjna nie jest wyłącznie muzealną ciekawostką.
Fot. Omega / Wikimedia Commons (Public domain)
Komentarze (0)