Ukraińcy to naród wschodniosłowiański liczący blisko 46 milionów ludzi, którego tożsamość kształtowała się w XIX wieku w bezpośredniej konfrontacji z imperialną polityką wymazywania. Historia nazwy, krótka niepodległość po 1918 roku i religijna złożoność kraju – to klucze do zrozumienia, dlaczego spory o ukraińskość mają żywe konsekwencje polityczne do dziś.
Ukraińcy to wschodniosłowiański naród liczący blisko 46 milionów ludzi, którego odrębna tożsamość narodowa kształtowała się w XIX wieku, w bezpośredniej konfrontacji z imperialną polityką wymazywania. Zrozumienie tego procesu jest dziś ważniejsze niż kiedykolwiek: spory o historię i nazwę narodu nie są akademickie, lecz mają żywe konsekwencje polityczne.
Najważniejsze:
- Na świecie żyje około 46 milionów Ukraińców, z czego około 35 milionów na terytorium samej Ukrainy, a od 7 do 11 milionów w diasporze, rozbieżność zależy od tego, czy dane źródło uwzględnia diasporę historyczną (potomków emigrantów), czy tylko osoby zarejestrowane jako obywatele.
- Nazwa „Ukraińcy” jako określenie odrębnego narodu pojawiła się w drugiej połowie XIX wieku jako świadoma odpowiedź na politykę Imperium Rosyjskiego, które tę samą ludność nazywało Małorusami i traktowało jako regionalny odłam Rosjan.
- Korzenie etnicznego osadnictwa ukraińskiego sięgają plemion zamieszkujących południową część dawnej Rusi Kijowskiej; we współczesnych klasyfikacjach Ukraińcy należą do tej samej gałęzi Słowian wschodnich co Białorusini i Rosjanie.
- Dominującym wyznaniem na Ukrainie jest prawosławie, jednak kraj jest religijnie zróżnicowany, obecni są też grekokatolicy, katolicy, protestanci, wyznawcy judaizmu i islamu.
Skąd wzięła się nazwa „Ukraińcy” i dlaczego jej historia ma znaczenie dziś
Słowo „ukraina” przez wieki nie oznaczało żadnego narodu. Był to termin czysto geograficzny, oznaczał pogranicze, krańce terytorium kontrolowanego przez różne państwa, coś w rodzaju dzisiejszego słowa „rubieże”. Urzędowo nazwa ta pojawiła się po raz pierwszy w 1590 roku, w tytule konstytucji sejmowej Rzeczypospolitej, przygotowanej według projektu Jana Zamoyskiego.
Najstarszy zachowany dokument, w którym ktoś wpisał przy swoim nazwisku przynależność do narodu ukraińskiego, pochodzi z 1660 roku. Był to abiturient wstępujący na Uniwersytet Padewski, który przy nazwisku zanotował „narodowość, ukraiński”. Wcześniej studenci z tych ziem, uczący się na europejskich uczelniach od połowy XIV wieku, rejestrowali się jako Rusini lub przedstawiciele narodu ruteńskiego. Dopiero w XVIII wieku w rejestrach uczelnianych zaczęły pojawiać się określenia takie jak „Kozacy”, „Rusko-Ukraińcy” i wreszcie „Ukraińcy”.
Czytaj także: MiG-29 utknęły w Polsce. Drony wstrzymują transfer myśliwców na Ukrainę
Jako pojęcie polityczne i społeczne termin „Ukrainiec” upowszechnił się na styku XIX i XX wieku, między innymi za sprawą monumentalnej wielotomowej pracy historycznej Mychajły Hruszewskiego. Ruch narodowy formował się świadomie w opozycji do polityki Imperium Rosyjskiego, które ludność ukraińską określało mianem Małorusów i traktowało jako regionalny odłam Rosjan.
Tu leży sedno dzisiejszej debaty: rosyjska narracja, że Ukraina to twór „sztuczny” lub „wtórny”, ma swoje korzenie właśnie w tej imperialnej polityce nazewnictwa. Stosunkowo późne skrystalizowanie się nazwy i świadomości narodowej było przez dziesięciolecia wykorzystywane jako argument przeciwko ukraińskiej odrębności, przez carów, bolszewików, a echo tych sporów pobrzmiewa w propagandzie politycznej do dziś. Dlatego historia nazwy to nie ciekawostka etymologiczna, lecz klucz do zrozumienia współczesnych konfliktów.
Język i literatura jako fundament tożsamości
Równolegle do kształtowania się świadomości narodowej rozwijał się język i literatura ukraińska. Za pierwsze dzieło napisane w języku ukraińskim uznawana jest „Eneida” Iwana Kotlarewskiego z 1798 roku, swobodna trawestacja klasycznego eposu Wergiliusza. Kotlarewski uchodzi za prekursora nowoczesnej literatury ukraińskiej. Nurt Oświecenia reprezentuje z kolei Hryhorij Skoworoda, filozof i pisarz. Natomiast jako poeta narodowy epoki romantyzmu powszechnie wskazywany jest Taras Szewczenko.
Czytaj także: MiG-29 dla Ukrainy: Polska czeka na spełnienie warunków. Co blokuje transfer?
Te trzy postaci nie są jedynie pozycjami w szkolnym kanonie. W czasach, gdy samo istnienie odrębnego narodu ukraińskiego było kwestionowane przez władze imperialne, tworzenie literatury w języku ukraińskim było aktem politycznym, kulturowym dowodem na odrębność, który trudno było zbić administracyjnymi dekretami.
Ilu Ukraińców żyło dawniej i gdzie, dane, które zaskakują
Liczebność Ukraińców w przeszłości jest zadziwiająco dobrze udokumentowana, a liczby te pokazują, jak rozległe były historyczne tereny zamieszkiwane przez ten naród, znacznie rozleglejsze niż dzisiejsze granice państwa.
Spis przeprowadzony w Imperium Rosyjskim pod koniec XIX wieku wykazał ponad 22 miliony Ukraińców, co stanowiło wówczas blisko 18 procent całej ludności imperium. Zamieszkiwali oni zwarcie centralną i wschodnią część Europy, a ich skupiska sięgały terytoriów, które dziś kojarzą się wyłącznie z Rosją.
Czytaj także: Cztery lata wojny w Ukrainie. Czas przestać „zarządzać konfliktem”, a zacząć budować pokój
Na terenach Austro-Węgier w 1910 roku naliczono blisko 4 miliony Ukraińców. W Galicji stanowili ponad 40 procent ludności kraju koronnego, na Bukowinie blisko 40 procent, a na Zakarpaciu ponad połowę mieszkańców prowincji.
Te dane mają znaczenie nie tylko historyczne. Pokazują, że ukraińskość to nie był projekt kilku intelektualistów z Kijowa, lecz rzeczywistość demograficzna rozległego terytorium. To nadaje sens późniejszym próbom tworzenia niepodległych państw ukraińskich, nie były one romantycznym gestem, lecz odzwierciedleniem faktycznej mapy etnicznej Europy Wschodniej.
Krótka niepodległość i jej długi cień
W wyniku I wojny światowej i rozpadu wielkich imperiów na ziemiach ukraińskich podjęto próby zbudowania niepodległej państwowości. Próby te zakończyły się niepowodzeniem, a ich klęska na długo ukształtowała ukraińską historię.
Dlatego współczesne ukraińskie dążenia do suwerenności i integracji z zachodnimi strukturami nie są nostalgicznym sentymentem, są refleksem historycznej traumy narodu, który niepodległość utracił niemal natychmiast po jej zdobyciu.
Wyznania: kraj prawosławny, ale głęboko zróżnicowany
Dominującym wyznaniem na Ukrainie jest prawosławie, funkcjonujące w dwóch odrębnych strukturach kościelnych. Pierwsza to Kościół Prawosławny Ukrainy, powstały w 2018 roku z połączenia dwóch wcześniejszych niezależnych struktur. Druga to Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego. Na zachodzie kraju silną pozycję ma Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego. Oprócz tego na Ukrainie obecni są katolicy obrządku łacińskiego, protestanci oraz wyznawcy judaizmu i islamu.
To religijne zróżnicowanie ma wymiar historyczny i geopolityczny: zachodnia, unicka tradycja chrześcijańska przez wieki odróżniała ziemie galicyjskie i zakarpackie od rosyjskiego prawosławia, wzmacniając kulturową odrębność tych regionów od Moskwy. Podział kościelny na linii Kijów–Moskwa jest więc czymś więcej niż sporem teologicznym, to wyraz szerszego pęknięcia cywilizacyjnego.
Ukraińcy na świecie dziś
Na świecie żyje łącznie około 46 milionów Ukraińców, z czego około 35 milionów na terytorium samej Ukrainy. W diasporze przebywa od 7 do 11 milionów osób, rozbieżność między tymi szacunkami wynika z odmiennych metodologii: Encyklopedia PWN uwzględnia diasporę historyczną, czyli potomków dawnych fal emigracji, podczas gdy inne źródła demograficzne liczą przede wszystkim osoby o aktywnej ukraińskiej tożsamości lub obywatelstwie.
Spośród krajów sąsiednich największe skupiska Ukraińców poza granicami kraju znajdują się w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii. Ukraińcy są też obecni w liczących się diasporach na kontynentach amerykańskim i w Europie Zachodniej.
FAQ: pytania, które naprawdę warto zadać
Jeśli nazwa „Ukrainiec” pojawiła się dopiero w XVII–XIX wieku, czy ukraińskość przed tym w ogóle istniała?
To jedno z kluczowych pytań w debacie o tożsamości narodowej. Fakt, że określona nazwa pojawiła się stosunkowo późno, nie oznacza, że wcześniej nie istniała wspólnota kulturowa, językowa ani etniczna. Różnica polega na tym między faktyczną grupą społeczną a świadomością bycia grupą, i świadomym nadaniem sobie nazwy. Studenci z ziem ukraińskich przez wieki rejestrowali się na europejskich uczelniach jako Rusini lub przedstawiciele narodu ruteńskiego; poczucie wspólnoty istniało, brakowało mu jedynie nazwy, która stała się narzędziem politycznym dopiero w XIX wieku.
Skąd wzięła się nazwa „Ukraina” i co oznaczała pierwotnie?
Słowo to oznaczało pogranicze lub krańce terytorium należącego do różnych państw, było terminem geograficznym, nie etnicznym. Pierwsze urzędowe użycie w tytule dokumentu państwowego pochodzi z 1590 roku, z konstytucji sejmowej Rzeczypospolitej.
Dlaczego Imperium Rosyjskie odmawiało Ukraińcom odrębności narodowej?
Imperium nazywało ukraińską ludność Małorusami i traktowało ją jako regionalny odłam Rosjan, nie odrębny naród. Brak własnej państwowości i stosunkowo późne skrystalizowanie się nazwy narodowej ułatwiały podtrzymywanie tej narracji. Ukraiński ruch narodowy w XIX wieku kształtował się świadomie jako polityczna odpowiedź na tę politykę, stąd tak duże znaczenie literatury, języka i historiografii w budowaniu tożsamości zbiorowej.
Ile Ukraińców żyje dziś w Rosji i co oznacza ich obecność?
Źródło nie podaje aktualnych danych dla Rosji z osobna, wymienia ją jako jedno z państw sąsiednich z największymi skupiskami ukraińskiej diaspory. Kwestia ukraińskiej mniejszości w Rosji pozostaje złożona, jednak dane na ten temat wykraczają poza zakres dostępnych tu źródeł.
Jakie wyznania dominują na Ukrainie?
Dominuje prawosławie, podzielone między dwie struktury kościelne: Kościół Prawosławny Ukrainy i Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego. Na zachodzie kraju silna jest Cerkiew greckokatolicka. Obecni są ponadto katolicy obrządku łacińskiego, protestanci oraz wyznawcy judaizmu i islamu.
Fot. Адміністрація Президента України / Wikimedia Commons (Public domain)
Komentarze (0)