Przez dekady hiena cętkowana była synonimem podstępu i tchórzostwa w kulturze popularnej. Nowe badanie z udziałem berlińskiego Leibniz-IZW obala ten wizerunek: hieny komunikują się z precyzją porównywalną do naczelnych, odkryto 13 wokalizacji (w tym pięć zupełnie nowych dla nauki), a ich zabawy – choć szorstkie – nigdy nie kończą się prawdziwą walką.
Przez dekady hiena cętkowana służyła popkulturze za gotowy symbol zdrady i tchórzostwa, wystarczy przypomnieć złoczyńców z „Króla Lwa”. Nowe badanie z udziałem berlińskiego Leibniz-Institut für Zoo- und Wildtierforschung pokazuje jednak, że rzeczywistość jest zupełnie inna: to zwierzę towarzyskie, komunikatywne i zaskakująco wyrafinowane społecznie, porównywalne pod tym względem z naczelnymi.
Najważniejsze:
- Naukowcy obserwowali dzikie hieny cętkowane w Tanzanii i Afryce Południowej podczas zabawy w naturalnym środowisku
- Zwierzęta komunikują się mimiką i głosem z precyzją porównywalną do wielu gatunków naczelnych
- Odkryto łącznie 13 rodzajów wokalizacji towarzyszących zabawie, pięć z nich nauka opisuje po raz pierwszy
- Mimo szorstkiego, intensywnego kontaktu fizycznego, obserwowane zabawy nigdy nie przerodziły się w prawdziwą walkę
- Klany hien liczą nawet do 130 zwierząt i są prowadzone przez samice
Skąd się wzięła zła sława hien?
Hiena cętkowana od lat ponosi w kulturze popularnej karę za swój wygląd i dietę. Charakterystyczny śmiech, garb na grzbiecie, żywienie się padliną, to wystarczyło, by stać się gotowym symbolem podstępu i tchórzostwa w filmach, bajkach i serialach przyrodniczych. Ten wizerunek jest jednak, jak pokazuje nowe badanie, głęboko niesprawiedliwy.
Pewną ironię: hieny nie tylko polują aktywnie na gnu, zebry i bawoły, ale ich złożone życie społeczne dorównuje, a w niektórych aspektach przewyższa, to, co obserwujemy u zwierząt cieszących się znacznie lepszą reputacją. Nowe badanie z udziałem Leibniz-IZW w Berlinie dostarcza konkretnych dowodów na to, że stereotyp hieniego złoczyńcy to kulturowy konstrukt, a nie opis biologicznej rzeczywistości.
Rozluźniona paszcza zamiast agresji: jak hieny sygnalizują pokój
Badacze obserwowali hieny cętkowane (Crocuta crocuta) żyjące dziko w Tanzanii i Afryce Południowej, koncentrując się na ich zachowaniach podczas zabawy. Ustalili, że podobnie jak u wielu innych ssaków, najczęstszym sygnałem pokojowych zamiarów jest rozluźniona, otwarta paszcza, w nomenklaturze naukowej określana skrótem ROM (od angielskiego relaxed open mouth).
Ten sygnał działa sprawnie, gdy dwie hieny patrzą sobie prosto w oczy. Problem zaczyna się przy zabawie grupowej: kiedy uczestników jest więcej, żadne z nich nie może mieć pewności, że każdy widzi rozluźnioną paszczę pozostałych. Współautor badania Oliver Höner z Leibniz-IZW wyjaśnił, że w takich sytuacjach hieny sięgają po dodatkowe środki, mianowicie „sygnały w postaci spielspezifischen Lautäußerungen, które rozpoznają i rozumieją wszyscy uczestnicy”. Innymi słowy: gdy wzrok zawodzi, głos zastępuje mimikę.
To rozróżnienie, elastyczne przełączanie się między kanałami komunikacji w zależności od sytuacji, jest właśnie tym, co badaczy szczególnie zaskoczyło. Taka zdolność wymaga nie tylko wrodzonego instynktu, ale i czegoś, co można określić mianem społecznej inteligencji sytuacyjnej.
Trzynaście dźwięków, pięć zupełnie nowych dla nauki
Zespół zidentyfikował łącznie 13 różnych wokalizacji towarzyszących zabawie. Pięć z nich nie zostało dotąd opisanych w żadnej literaturze naukowej, co oznacza, że przez lata badań nad tymi zwierzętami ten wymiar ich komunikacji po prostu umykał uwadze. Wśród usłyszanych dźwięków znalazły się między innymi:
- szczekanie
- chichotanie
- warczenie
- chrząkanie
- ciche piski
- skomlenie
- jęki
- prychanie
Naukowcy interpretują bogactwo tych dźwięków jako mechanizm kompensujący brak wzroku w tłoku grupowej zabawy. System ten działa: mimo że zabawy hien bywają fizycznie intensywne i z zewnątrz mogą wyglądać brutalnie, żadna z obserwowanych sytuacji nie przerodziła się w prawdziwe starcie. Precyzja komunikacji okazuje się skuteczniejszym narzędziem deeskalacji niż jakakolwiek siła fizyczna.
Zdolność do elastycznego dostosowywania sygnałów, ciała lub głosu, do konkretnego kontekstu społecznego badacze uznają za dowód rozwiniętych zdolności poznawczych. Komunikacja hien, jak stwierdzają autorzy badania, jest porównywalna pod względem precyzji z tą obserwowaną u wielu gatunków naczelnych. To porównanie ma dużą wagę: naczelne są tradycyjnie stawiane za wzorzec złożoności poznawczej wśród ssaków.
Klan rządzony przez samice: co wiemy o strukturze społecznej hien
Hieny cętkowane żyją w dużych grupach społecznych, zwanych klanami, liczących nawet do 130 zwierząt. To imponujące liczby jak na drapieżnika: dla porównania, watahy wilków liczą zazwyczaj kilkanaście osobników, a grupy lwów rzadko przekraczają kilkadziesiąt zwierząt. Klany hien mają wyraźną hierarchię i są prowadzone przez samice wraz z ich potomstwem, co stanowi rzadkość wśród dużych drapieżnych ssaków Afryki.
Hieny bawią się i szarpią ze sobą na każdym etapie życia. Dorosłe osobniki szczególnie upodobały sobie zabawę w wodzie. Zwierzęta zamieszkują kilka krajów Afryki na południe od Sahary, gdzie polują aktywnie na duże ssaki kopytne, ale chętnie żywią się też padliną.
Co to zmienia, i co pozostaje bez odpowiedzi?
Badanie nie odpowiada na wszystkie pytania. Źródło nie podaje, jak wiele osobników łącznie objęto obserwacjami ani ile czasu trwały badania terenowe w Tanzanii i Afryce Południowej. Nie wiadomo też, czy obserwowano jeden klan czy kilka, co ma znaczenie przy ocenie tego, jak reprezentatywne są wyniki. To ograniczenia, które warto mieć na uwadze przy interpretacji wniosków.
Niemniej samo odkrycie pięciu wcześniej nieopisanych wokalizacji sugeruje, że dotychczasowe badania nad hienami były po prostu niewystarczające, i że zła reputacja tych zwierząt mogła skutecznie odwracać uwagę badaczy od pogłębionej analizy ich zachowania. Jeśli tak, to nowe badanie nie tylko rehabilituje hienę cętkowaną, ale też stawia pytanie: ile jeszcze podobnych „złoczyńców” świata zwierząt czeka na rzetelną rewizję?
Najczęściej zadawane pytania
Czy hieny cętkowane to tylko padlinożercy?
Nie, to powszechny mit. Hieny cętkowane aktywnie polują na duże ssaki kopytne, takie jak gnu, zebry i bawoły. Padlinę też jedzą, ale nie jest to ich jedyne źródło pożywienia. Właśnie ta dieta w połączeniu z wyglądem i charakterystycznym dźwiękiem przyczyniła się do ich złej reputacji w kulturze popularnej.
Czy hieny rzeczywiście są podobne do naczelnych pod względem komunikacji?
Według opisywanego badania, tak, przynajmniej jeśli chodzi o precyzję. Autorzy wprost porównują złożoność komunikacji hien cętkowanych z tym, co obserwuje się u wielu gatunków naczelnych. Elastyczne przełączanie między mimiką a głosem w zależności od sytuacji społecznej uznają za przejaw rozwiniętych zdolności poznawczych.
Dlaczego odkrycie nowych dźwięków jest ważne?
Pięć spośród 13 zidentyfikowanych wokalizacji nigdy wcześniej nie zostało opisanych w nauce. Oznacza to, że mimo wieloletnich badań nad hienami ten wymiar ich życia społecznego pozostawał nieznany, co sugeruje, że zwierzęta te były dotąd niewystarczająco zbadane, być może właśnie ze względu na ich złą reputację.
Czy hieny są zagrożone wyginięciem przez złą reputację?
Badanie nie odnosi się bezpośrednio do kwestii ochrony gatunku. Wiadomo jednak, że negatywny wizerunek dzikich zwierząt często przekłada się na mniejsze zainteresowanie ich ochroną i mniejsze wsparcie społeczne dla działań konserwatorskich. W tym sensie rehabilitacja naukowa wizerunku hien może mieć pośrednie znaczenie dla ich ochrony.
Ile zwierząt żyje w jednym klanie hien?
Klany hien cętkowanych mogą liczyć nawet do 130 zwierząt. Są to grupy hierarchiczne, prowadzone przez samice wraz z ich potomstwem, co jest rzadkością wśród dużych drapieżników afrykańskich.
Fot. Yathin S Krishnappa / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
Komentarze (0)